સહસ્રાહ્ણ્યં વિયતાવસ્ય પક્ષૌ હરેર્હંસસ્ય પતતઃ સ્વર્ગમ્ । સ દેવાન્ત્સર્વાન્ ઉરસ્યુપદદ્ય સંપશ્યન્ યાતિ ભુવનાનિ વિશ્વા । તસ્ય દેવસ્ય ક્રુદ્ધસ્યૈતદાગો ય એવં વિદ્વાંસં બ્રાહ્મણં જિનાતિ । ઉદ્વેપય રોહિત પ્ર ક્ષિણીહિ બ્રહ્મજ્યસ્ય પ્રતિ મુઞ્ચ પાશાન્
હજારો દિવસ એ ઝડપી હંસના પાંખ છે, જે સ્વર્ગ તરફ ઉડે છે; એ પોતાના હૃદયમાં બધા દેવોને રાખે છે, બધું જોઈને બધા લોકોમાં જાય છે—એવો દેવ જો રોષે ભરાય તો, આવું જાણતા વિદ્વાન બ્રાહ્મણને હરાવનાર મોટું પાપ કરે છે. હે રોહિત, તેને હલાવી નાખ, દૂર કરી દે, બ્રાહ્મણહંતાના બંધન છોડી મુક્ત કરી દે.
અયં સ દેવો અપ્સ્વન્તઃ સહસ્રમૂલઃ પરુશાકો અત્ત્રિઃ । ય ઇદં વિશ્વં ભુવનં જજાન । તસ્ય દેવસ્ય ક્રુદ્ધસ્યૈતદાગો ય એવં વિદ્વાંસં બ્રાહ્મણં જિનાતિ । ઉદ્વેપય રોહિત પ્ર ક્ષિણીહિ બ્રહ્મજ્યસ્ય પ્રતિ મુઞ્ચ પાશાન્
આ એ દેવ છે, જળમાં રહેલો, હજારો મૂળ ધરાવતો, કઠણ છાલવાળો, લાલ રંગનો, જેણે આખું જગત સર્જ્યું—એવો દેવ જો રોષે ભરાય તો, આવું જાણતા વિદ્વાન બ્રાહ્મણને હરાવનાર મોટું પાપ કરે છે. હે રોહિત, તેને હલાવી નાખ, દૂર કરી દે, બ્રાહ્મણહંતાના બંધન છોડી મુક્ત કરી દે.
શુક્રં વહન્તિ હરયો રઘુષ્યદો દેવં દિવિ વર્ચસા ભ્રાજમાનમ્ । યસ્યોર્ધ્વા દિવં તન્વસ્તપન્ત્યર્વાઙ્સુવર્ણૈઃ પટરૈર્વિ ભાતિ । તસ્ય દેવસ્ય ક્રુદ્ધસ્યૈતદાગો ય એવં વિદ્વાંસં બ્રાહ્મણં જિનાતિ । ઉદ્વેપય રોહિત પ્ર ક્ષિણીહિ બ્રહ્મજ્યસ્ય પ્રતિ મુઞ્ચ પાશાન્
પાંઢરા ઘોડાઓ તેજવંત દેવને આકાશમાં તેજથી ચમકાવતા લઈ જાય છે. તેની ઊંચી કિરણો આકાશને દહાડે છે અને નીચે સુવર્ણ ધ્વજાઓ સાથે તે ઝગમગે છે. જે કોઈ આ રીતે જાણનારા બ્રાહ્મણને જીતે છે, તે ગુસ્સે થયેલા એ દેવનો અપમાન કરે છે. એ લાલ દેવ, ઉઠ, દૂર હટાડ, ઓગાળ; બ્રહ્મજ્ઞાનીના બંધન છોડી દે.
યેનાદિત્યાન્ હરિતઃ સમ્વહન્તિ યેન યજ્ઞેન બહવો યન્તિ પ્રજાનન્તઃ । યદેકં જ્યોતિર્બહુધા વિભાતિ । તસ્ય દેવસ્ય ક્રુદ્ધસ્યૈતદાગો ય એવં વિદ્વાંસં બ્રાહ્મણં જિનાતિ । ઉદ્વેપય રોહિત પ્ર ક્ષિણીહિ બ્રહ્મજ્યસ્ય પ્રતિ મુઞ્ચ પાશાન્
જેના દ્વારા લીલા ઘોડાઓ આદિત્યોને લઈ જાય છે, જેના યજ્ઞથી અનેક લોકો જ્ઞાન પામે છે, જે એક પ્રકાશ અનેક રૂપે ઝગમગે છે. જે કોઈ આ રીતે જાણનારા બ્રાહ્મણને જીતે છે, તે ગુસ્સે થયેલા એ દેવનો અપમાન કરે છે. એ લાલ દેવ, ઉઠ, દૂર હટાડ, ઓગાળ; બ્રહ્મજ્ઞાનીના બંધન છોડી દે.
સપ્ત યુઞ્જન્તિ રથમેકચક્રમેકો અશ્વો વહતિ સપ્તનામા । ત્રિનાભિ ચક્રમજરમનર્વં યત્રેમા વિશ્વા ભુવનાધિ તસ્થુઃ । તસ્ય દેવસ્ય ક્રુદ્ધસ્યૈતદાગો ય એવં વિદ્વાંસં બ્રાહ્મણં જિનાતિ । ઉદ્વેપય રોહિત પ્ર ક્ષિણીહિ બ્રહ્મજ્યસ્ય પ્રતિ મુઞ્ચ પાશાન્
સાતે જણ એક પિયુષથી ગાડીને જોડે છે, એક ઘોડો, સાત નામ ધરાવતો, તેને ખેંચે છે. એ ગાડાનું ચકક્ર ત્રણ નાભિ ધરાવે છે, જે ન તો જૂનું થાય છે, ન તૂટે છે, અને એ પર બધાં જગત ટકેલા છે. જે કોઈ આ રીતે જાણનારા બ્રાહ્મણને જીતે છે, તે ગુસ્સે થયેલા એ દેવનો અપમાન કરે છે. એ લાલ દેવ, ઉઠ, દૂર હટાડ, ઓગાળ; બ્રહ્મજ્ઞાનીના બંધન છોડી દે.
અષ્ટધા યુક્તો વહતિ વહ્નિરુગ્રઃ પિતા દેવાનાં જનિતા મતીનામ્ । ઋતસ્ય તન્તું મનસા મિમાનઃ સર્વા દિશઃ પવતે માતરિશ્વા । તસ્ય દેવસ્ય ક્રુદ્ધસ્યૈતદાગો ય એવં વિદ્વાંસં બ્રાહ્મણં જિનાતિ । ઉદ્વેપય રોહિત પ્ર ક્ષિણીહિ બ્રહ્મજ્યસ્ય પ્રતિ મુઞ્ચ પાશાન્
આઠ ભાગે જોડાયેલો ઉગ્ર અગ્નિ આગળ ધપે છે; તે દેવોનો પિતા છે, વિચારનો સર્જક છે. જે મનથી સત્યની ડોરી માપે છે, માતરિશ્વાન સર્વ દિશાઓમાં વહે છે. જે કોઈ આ રીતે જાણનારા બ્રાહ્મણને જીતે છે, તે ગુસ્સે થયેલા એ દેવનો અપમાન કરે છે. એ લાલ દેવ, ઉઠ, દૂર હટાડ, ઓગાળ; બ્રહ્મજ્ઞાનીના બંધન છોડી દે.
સમ્યઞ્ચં તન્તું પ્રદિશોઽનુ સર્વા અન્તર્ગાયત્ર્યામમૃતસ્ય ગર્ભે । તસ્ય દેવસ્ય ક્રુદ્ધસ્યૈતદાગો ય એવં વિદ્વાંસં બ્રાહ્મણં જિનાતિ । ઉદ્વેપય રોહિત પ્ર ક્ષિણીહિ બ્રહ્મજ્યસ્ય પ્રતિ મુઞ્ચ પાશાન્
બધી દિશાઓ સીધી ડોરીને અનુસરે છે, ગાયત્રીમાં, અમરત્વના ગર્ભમાં. જે કોઈ આ રીતે જાણનારા બ્રાહ્મણને જીતે છે, તે ગુસ્સે થયેલા એ દેવનો અપમાન કરે છે. એ લાલ દેવ, ઉઠ, દૂર હટાડ, ઓગાળ; બ્રહ્મજ્ઞાનીના બંધન છોડી દે.
{૧૩} નિમ્રુચસ્તિસ્રો વ્યુષો હ તિસ્રસ્ત્રીણિ રજાંસિ દિવો અઙ્ગ તિસ્રઃ । વિદ્મા તે અગ્ને ત્રેધા જનિત્રં ત્રેધા દેવાનાં જનિમાનિ વિદ્મ । તસ્ય દેવસ્ય ક્રુદ્ધસ્યૈતદાગો ય એવં વિદ્વાંસં બ્રાહ્મણં જિનાતિ । ઉદ્વેપય રોહિત પ્ર ક્ષિણીહિ બ્રહ્મજ્યસ્ય પ્રતિ મુઞ્ચ પાશાન્
ત્રણ ઉષાઓ નીચે આવે છે, ત્રણ ઉષાઓ ઊગે છે, ત્રણ આકાશના પ્રદેશો છે, અને ખરેખર ત્રણ સ્વર્ગ છે. હે અગ્નિ, તારો ત્રિવિધ જન્મ અમને જાણીતો છે; દેવોના ત્રણ જન્મ પણ અમને ખબર છે. જે કોઈ આ રીતે જાણનારા બ્રાહ્મણને જીતે છે, તે ગુસ્સે થયેલા એ દેવનો અપમાન કરે છે. એ લાલ દેવ, ઉઠ, દૂર હટાડ, ઓગાળ; બ્રહ્મજ્ઞાનીના બંધન છોડી દે.
વિ ય ઔર્ણોત્પૃથિવીં જાયમાન આ સમુદ્રમદધાતન્તરિક્ષે । તસ્ય દેવસ્ય ક્રુદ્ધસ્યૈતદાગો ય એવં વિદ્વાંસં બ્રાહ્મણં જિનાતિ । ઉદ્વેપય રોહિત પ્ર ક્ષિણીહિ બ્રહ્મજ્યસ્ય પ્રતિ મુઞ્ચ પાશાન્
જન્મ લેતાં તેણે ઊનથી ધરતીને ફેલાવી, અને આકાશને સમુદ્ર પર સ્થિર કર્યું. જે કોઈ આ રીતે જાણનારા બ્રાહ્મણને જીતે છે, તે ગુસ્સે થયેલા એ દેવનો અપમાન કરે છે. એ લાલ દેવ, ઉઠ, દૂર હટાડ, ઓગાળ; બ્રહ્મજ્ઞાનીના બંધન છોડી દે.
ત્વમગ્ને ક્રતુભિઃ કેતુભિર્હિતોઽર્કઃ સમિદ્ધ ઉદરોચથા દિવિ । કિમભ્યાર્ચન્ મરુતઃ પૃશ્નિમાતરો યદ્રોહિતમજનયન્ત દેવાઃ । તસ્ય દેવસ્ય ક્રુદ્ધસ્યૈતદાગો ય એવં વિદ્વાંસં બ્રાહ્મણં જિનાતિ । ઉદ્વેપય રોહિત પ્ર ક્ષિણીહિ બ્રહ્મજ્યસ્ય પ્રતિ મુઞ્ચ પાશાન્
હે અગ્નિ, તું કર્મ અને સંકેતો વડે સ્થાપિત છે, પ્રકાશરૂપે, પ્રજ્વલિત થઈ આકાશમાં દેખાય છે. દેવોએ જ્યારે લાલ દેવને જન્માવ્યો ત્યારે પૃશ્નિના પુત્રો, મારુતો, શું સ્તુતિ કરતા હતા? જે કોઈ આ રીતે જાણનારા બ્રાહ્મણને જીતે છે, તે ગુસ્સે થયેલા એ દેવનો અપમાન કરે છે. એ લાલ દેવ, ઉઠ, દૂર હટાડ, ઓગાળ; બ્રહ્મજ્ઞાનીના બંધન છોડી દે.
ય આત્મદા બલદા યસ્ય વિશ્વ ઉપાસતે પ્રશિષં યસ્ય દેવાઃ । યોઽસ્યેશે દ્વિપદો યશ્ચતુષ્પદઃ । તસ્ય દેવસ્ય ક્રુદ્ધસ્યૈતદાગો ય એવં વિદ્વાંસં બ્રાહ્મણં જિનાતિ । ઉદ્વેપય રોહિત પ્ર ક્ષિણીહિ બ્રહ્મજ્યસ્ય પ્રતિ મુઞ્ચ પાશાન્
જે આત્મા આપે છે, શક્તિ આપે છે, જેને સૌ પૂજે છે, જેના આદેશને દેવો માને છે; જે બે પગવાળા અને ચાર પગવાળાં બધાં પર રાજ કરે છે. જે કોઈ આ રીતે જાણનારા બ્રાહ્મણને જીતે છે, તે ગુસ્સે થયેલા એ દેવનો અપમાન કરે છે. એ લાલ દેવ, ઉઠ, દૂર હટાડ, ઓગાળ; બ્રહ્મજ્ઞાનીના બંધન છોડી દે.
એકપાદ્દ્વિપદો ભૂયો વિ ચક્રમે દ્વિપાત્ત્રિપાદમભ્યેતિ પશ્ચાત્। ચતુષ્પાચ્ચક્રે દ્વિપદામભિસ્વરે સંપશ્યન્ પઙ્ક્તિમુપતિષ્ઠમાનઃ । તસ્ય દેવસ્ય ક્રુદ્ધસ્યૈતદાગો ય એવં વિદ્વાંસં બ્રાહ્મણં જિનાતિ । ઉદ્વેપય રોહિત પ્ર ક્ષિણીહિ બ્રહ્મજ્યસ્ય પ્રતિ મુઞ્ચ પાશાન્
એક પગથી તે બે પગવાળાંઓને પાર કરે છે; બે પગથી તે ત્રણ પગવાળાંની પાછળથી નજીક જાય છે. ચાર પગથી તે બે પગવાળાંઓમાં ફરતો રહે છે, પંક્તિમાં ઊભો રહી બધું નિહાળે છે. જે કોઈ આ રીતે જાણનારા બ્રાહ્મણને જીતે છે, તે ગુસ્સે થયેલા એ દેવનો અપમાન કરે છે. એ લાલ દેવ, ઉઠ, દૂર હટાડ, ઓગાળ; બ્રહ્મજ્ઞાનીના બંધન છોડી દે.
કૃષ્ણાયાઃ પુત્રો અર્જુનો રાત્ર્યા વત્સોઽજાયત । સ હ દ્યામધિ રોહતિ રુહો રુરોહ રોહિતઃ
કાળી રાતનો ધોળો પુત્ર, વાછરડો જન્મ્યો. એ આકાશ પર ચઢે છે, ઊગે છે, લાલ દેવ ઊગ્યો છે.
૧૩.૪ સ એતિ સવિતા સ્વર્દિવસ્પૃષ્ઠેઽવચાકશત્
સવિતા ઉપર સ્વર્ગની ચોટી પર જાય છે, નીચે બોલી ને આગળ વધે છે.
રશ્મિભિર્નભ આભૃતં મહેન્દ્ર એત્યાવૃતઃ
કિરણોથી આકાશને ઢાંકી લે છે; મહાન ઇન્દ્ર આવરીને આવે છે.
સ ધાતા સ વિધર્તા સ વાયુર્નભ ઉચ્છ્રિતમ્
તે આધાર આપનાર છે, વ્યવસ્થા કરનાર છે, અને આકાશમાં ઊંચે ઊઠેલો પવન છે.
સોઽર્યમા સ વરુણઃ સ રુદ્રઃ સ મહાદેવઃ
તે આર્યમા છે, તે વરુણ છે, તે રુદ્ર છે, તે મહાદેવ છે.
સો અગ્નિઃ સ ઉ સૂર્યઃ સ ઉ એવ મહાયમઃ
તે અગ્નિ છે, તે સૂર્ય છે, એજ મહાન યમ છે.
તં વત્સા ઉપ તિષ્ઠન્ત્યેકશીર્ષાણો યુતા દશ
તેને વાછરડાઓ નજીક જાય છે, દસ જોડાયેલા, દરેકનું એક જ માથું છે.
પશ્ચાત્પ્રાઞ્ચ આ તન્વન્તિ યદુદેતિ વિ ભાસતિ
જ્યારે એ ઊગે છે અને ઝગમગે છે, ત્યારે તેઓ પશ્ચિમ તરફ અને આગળ પોતાને ફેલાવે છે.
તસ્યૈષ મારુતો ગણઃ સ એતિ શિક્યાકૃતઃ
આ મારોત દેવોની ટોળી છે, જે ગાંઠવાળી રીતે આવે છે.
રશ્મિભિર્નભ આભૃતં મહેન્દ્ર એત્યાવૃતઃ
મહેન્દ્ર દેવ આકાશમાં કિરણોથી ઘેરાઈને આવે છે.
તસ્યેમે નવ કોશા વિષ્ટમ્ભા નવધા હિતાઃ
આ એના નવ પાત્રો છે, નવ રીતે આધાર રાખેલા છે.
સ પ્રજાભ્યો વિ પશ્યતિ યચ્ચ પ્રાણતિ યચ્ચ ન
તે સર્વ પ્રાણીઓ પર નજર રાખે છે, જે શ્વાસ લે છે અને જે નથી લેતા તે પણ.
તમિદં નિગતં સહઃ સ એષ એક એકવૃદેક એવ
આ શક્તિ એમાં જ સમાઈ છે; એ એક છે, એકમાત્ર ધારક છે, બીજો કોઈ નથી.
એતે અસ્મિન્ દેવા એકવૃતો ભવન્તિ
આ બધા દેવો એમાં જ એકરૂપ થાય છે, એ એકમાત્ર ધારક છે.
૧૩.૫ કીર્તિશ્ચ યશશ્ચામ્ભશ્ચ નભશ્ચ બ્રાહ્મણવર્ચસં ચાન્નં ચાન્નાદ્યં ચ
કીર્તિ, યશ, પાણી, આકાશ, બ્રાહ્મણ તેજ, અન્ન અને ખાવાનું બધું.
ય એતં દેવમેકવૃતં વેદ
જે આ દેવને, એકમાત્ર ધારકને, ઓળખે છે,
ન દ્વિતીયો ન તૃતીયશ્ચતુર્થો નાપ્યુચ્યતે
બીજો નથી, ત્રીજો કે ચોથો પણ કહેવાતો નથી.
ન પઞ્ચમો ન ષષ્ઠઃ સપ્તમો નાપ્યુચ્યતે
પાંચમો, છઠ્ઠો કે સાતમો પણ કહેવાતો નથી.