ઇદં પ્રાપમુત્તમં કાણ્ડમસ્ય યસ્માલ્લોકાત્પરમેષ્ઠી સમાપ । આ સિઞ્ચ સર્પિર્ઘૃતવત્સમઙ્ગ્ધ્યેષ ભાગો અઙ્ગિરસો નો અત્ર
હું આ શ્રેષ્ઠ ગાંઠ પ્રાપ્ત કરી છે, એ લોકમાંથી સર્વોચ્ચ અહીં પહોંચ્યો છે. ઘી ઢાળો, ઘીથી ચોપડો; આ અંગિરસોનો ભાગ આપણા વચ્ચે છે.
સત્યાય ચ તપસે દેવતાભ્યો નિધિં શેવધિં પરિ દદ્મ એતમ્ । મા નો દ્યૂતેઽવ ગાન્ મા સમિત્યાં મા સ્માન્યસ્મા ઉત્સૃજતા પુરા મત્
સત્ય અને તપ માટે, દેવતાઓને હું આ ખજાનો, આ શુભ ધન અર્પણ કરું છું. એ જુગારમાં ન ગુમાવાય, ન ઝઘડામાં જાય; આપણે ક્યારેય તેને ફેંકી ન દઈએ.
અહં પચામ્યહં દદામિ મમેદુ કર્મન્ કરુણેઽધિ જાયા । કૌમારો લોકો અજનિષ્ટ પુત્રોઽન્વારભેથાં વય ઉત્તરાવત્
હું રાંધું છું, હું આપું છું, કર્મ મારું છે; પત્ની દયા માટે જન્મે છે. યુવાન જગત જન્મે છે, પુત્ર જન્મે છે; તમે બંને તેને ઉછેરો, વૃદ્ધાવસ્થામાં આગળ વધો.
ન કિલ્બિષમત્ર નાધારો અસ્તિ ન યન્ મિત્રૈઃ સમમમાન એતિ । અનૂનં પાત્રં નિહિતં ન એતત્પક્તારં પક્વઃ પુનરા વિશાતિ
અહીં કોઈ પાપ નથી, કોઈ અછત નથી; મિત્રો સાથે તોલીને અહીં કંઈ આવતું નથી. મૂકાયેલું પાત્ર અધૂરું નથી; રાંધેલું ફરીથી રાંધનાર પાસે પાછું આવતું નથી.
પ્રિયં પ્રિયાણાં કૃણવામ તમસ્તે યન્તુ યતમે દ્વિષન્તિ । ધેનુરનડ્વાન્ વયોવય આયદેવ પૌરુષેયમપ મૃત્યું નુદન્તુ
પ્રિયને માટે પ્રિય બનાવીએ; જે દુશ્મન છે, તે પોતાની ઈચ્છાથી દૂર જાય. ગાય, દોરડા વિના, પોતાના વાછરડા સાથે, એ આ પુરુષને મૃત્યુથી બચાવે.
સમગ્નયઃ વિદુરન્યો અન્યં ય ઓષધીઃ સચતે યશ્ચ સિન્ધૂન્ । યાવન્તો દેવા દિવ્યાતપન્તિ હિરણ્યં જ્યોતિઃ પચતો બભૂવ
અગ્નિઓ એકબીજાને ઓળખે છે, જે ઔષધિઓનું અને નદીઓનું પાલન કરે છે તે પણ. જેટલા દેવતાઓ આકાશમાં તેજ આપે છે, સોનુ અને પ્રકાશ, એ બધું રાંધાઈ ગયું છે.
{૧૭} એષા ત્વચાં પુરુષે સં બભૂવાનગ્નાઃ સર્વે પશવો યે અન્યે । ક્ષત્રેણાત્માનં પરિ ધાપયાથોઽમોતં વાસો મુખમોદનસ્ય
આ મનુષ્યોની ત્વચા બની છે, બધા પશુઓ અને બીજા, અદહ્ય. રાજાશાહીથી પોતાને આવરી લો; આ વસ્ત્ર આનંદનું મુખ બની રહે.
યદક્ષેષુ વદા યત્સમિત્યાં યદ્વા વદા અનૃતં વિત્તકામ્યા । સમાનં તન્તુમભિ સમ્વસાનૌ તસ્મિન્ત્સર્વં શમલં સાદયાથઃ
તમે જુગારમાં જે કહો, ઝઘડામાં જે કહો, કે લાભ માટે જે અસત્ય બોલો—એક જ સૂત્ર પર રહેતાં, એમાં બધું દોષ શાંત થાય.
વર્ષં વનુષ્વાપિ ગચ્છ દેવાંસ્ત્વચો ધૂમં પર્યુત્પાતયાસિ । વિશ્વવ્યચા ઘૃતપૃષ્ઠો ભવિષ્યન્ત્સયોનિર્લોકમુપ યાહ્યેતમ્
વરસાદ સહન કરો, પાણીમાં પણ જાઓ; તમે દેવતાઓની ત્વચા, ધૂમ્ર, ઊંચે ઉઠાવો છો. સર્વત્ર ફેલાઈ, ઘીથી ચોપડાઈ, તમે રહેશો; સારું સ્થાન પામી, આ લોકમાં જાઓ.
તન્વં સ્વર્ગો બહુધા વિ ચક્રે યથા વિદ આત્મન્ન્ અન્યવર્ણામ્ । અપાજૈત્કૃષ્ણાં રુશતીં પુનાનો યા લોહિની તાં તે અગ્નૌ જુહોમિ
સ્વર્ગે શરીરને અનેક રીતે બનાવ્યું છે, જાણ્યા પ્રમાણે, વિવિધ રંગોથી. કાળાને શુદ્ધ કરીને, તેને ફરી તેજસ્વી બનાવે છે; જે લાલ છે, તે હું અગ્નિમાં અર્પણ કરું છું.
પ્રાચ્યૈ ત્વા દિશેઽગ્નયેઽધિપતયેઽસિતાય રક્ષિત્ર આદિત્યાયેષુમતે । એતં પરિ દદ્મસ્તં નો ગોપાયતાસ્માકમૈતોઃ । દિષ્ટં નો અત્ર જરસે નિ નેષજ્જરા મૃત્યવે પરિ ણો દદાત્વથ પક્વેન સહ સં ભવેમ
પૂર્વ દિશા તરફ, અગ્નિ દેવને, ભગવાનને, કાળી રક્ષકને, આદિત્યને અને તીરસાધન ધરાવનારને અમે આ અર્પણ કરીએ છીએ. એ અમારો રક્ષણ કરે, અમને સુરક્ષિત રાખે. અહીં વૃદ્ધાવસ્થામાં જે અમને મળ્યું છે, તે અમને બળહીનતા કે મૃત્યુ તરફ ન લઈ જાય, એ તેને અમારી તરફથી દૂર રાખે અને અમે પૂર્ણ પરિપક્વતા સાથે એક થાઈએ.
દક્ષિણાયૈ ત્વા દિશ ઇન્દ્રાયાધિપતયે તિરશ્ચિરાજયે રક્ષિત્રે યમાયેષુમતે । એતં પરિ દદ્મસ્તં નો ગોપાયતાસ્માકમૈતોઃ । દિષ્ટં નો અત્ર જરસે નિ નેષજ્જરા મૃત્યવે પરિ ણો દદાત્વથ પક્વેન સહ સં ભવેમ
દક્ષિણ દિશા તરફ, ઇન્દ્ર દેવને, ભગવાનને, આડાં શાસકને, યમને અને તીરસાધન ધરાવનારને અમે આ અર્પણ કરીએ છીએ. એ અમારો રક્ષણ કરે, અમને સુરક્ષિત રાખે. અહીં વૃદ્ધાવસ્થામાં જે અમને મળ્યું છે, તે અમને બળહીનતા કે મૃત્યુ તરફ ન લઈ જાય, એ તેને અમારી તરફથી દૂર રાખે અને અમે પૂર્ણ પરિપક્વતા સાથે એક થાઈએ.
પ્રતીચ્યૈ ત્વા દિશે વરુણાયાધિપતયે પૃદાકવે રક્ષિત્રેઽન્નાયેષુમતે । એતં પરિ દદ્મસ્તં નો ગોપાયતાસ્માકમૈતોઃ । દિષ્ટં નો અત્ર જરસે નિ નેષજ્જરા મૃત્યવે પરિ ણો દદાત્વથ પક્વેન સહ સં ભવેમ
પશ્ચિમ દિશા તરફ, વરુણ દેવને, ભગવાનને, વિભાજકને, અન્નના રક્ષકને અને તીરસાધન ધરાવનારને અમે આ અર્પણ કરીએ છીએ. એ અમારો રક્ષણ કરે, અમને સુરક્ષિત રાખે. અહીં વૃદ્ધાવસ્થામાં જે અમને મળ્યું છે, તે અમને બળહીનતા કે મૃત્યુ તરફ ન લઈ જાય, એ તેને અમારી તરફથી દૂર રાખે અને અમે પૂર્ણ પરિપક્વતા સાથે એક થાઈએ.
ઉદીચ્યૈ ત્વા દિશે સોમાયાધિપતયે સ્વજાય રક્ષિત્રેઽશન્યા ઇષુમત્યૈ । એતં પરિ દદ્મસ્તં નો ગોપાયતાસ્માકમૈતોઃ । દિષ્ટં નો અત્ર જરસે નિ નેષજ્જરા મૃત્યવે પરિ ણો દદાત્વથ પક્વેન સહ સં ભવેમ
ઉત્તર દિશા તરફ, સોમ દેવને, ભગવાનને, સ્વયં જન્મેલા રક્ષકને, તીરસાધન ધરાવનારને અમે આ અર્પણ કરીએ છીએ. એ અમારો રક્ષણ કરે, અમને સુરક્ષિત રાખે. અહીં વૃદ્ધાવસ્થામાં જે અમને મળ્યું છે, તે અમને બળહીનતા કે મૃત્યુ તરફ ન લઈ જાય, એ તેને અમારી તરફથી દૂર રાખે અને અમે પૂર્ણ પરિપક્વતા સાથે એક થાઈએ.
ધ્રુવાયૈ ત્વા દિશે વિષ્ણવેઽધિપતયે કલ્માષગ્રીવાય રક્ષિત્ર ઓષધીભ્ય ઇષુમતીભ્યઃ । એતં પરિ દદ્મસ્તં નો ગોપાયતાસ્માકમૈતોઃ । દિષ્ટં નો અત્ર જરસે નિ નેષજ્જરા મૃત્યવે પરિ ણો દદાત્વથ પક્વેન સહ સં ભવેમ
સ્થિર દિશા તરફ, વિષ્ણુ દેવને, ભગવાનને, કાળી ગળાવાળા રક્ષકને, ઔષધિઓને અને તીરસાધન ધરાવનારી ઔષધિઓને અમે આ અર્પણ કરીએ છીએ. એ અમારો રક્ષણ કરે, અમને સુરક્ષિત રાખે. અહીં વૃદ્ધાવસ્થામાં જે અમને મળ્યું છે, તે અમને બળહીનતા કે મૃત્યુ તરફ ન લઈ જાય, એ તેને અમારી તરફથી દૂર રાખે અને અમે પૂર્ણ પરિપક્વતા સાથે એક થાઈએ.
ઊર્ધ્વાયૈ ત્વા દિશે બૃહસ્પતયેઽધિપતયે શ્વિત્રાય રક્ષિત્રે વર્ષાયેષુમતે । એતં પરિ દદ્મસ્તં નો ગોપાયતાસ્માકમૈતોઃ । દિષ્ટં નો અત્ર જરસે નિ નેષજ્જરા મૃત્યવે પરિ ણો દદાત્વથ પક્વેન સહ સં ભવેમ
ઊર્ધ્વ દિશા તરફ, બૃહસ્પતિ દેવને, ભગવાનને, સફેદ રક્ષકને, વરસાદ લાવનારા તીરસાધન ધરાવનારને અમે આ અર્પણ કરીએ છીએ. એ અમારો રક્ષણ કરે, અમને સુરક્ષિત રાખે. અહીં વૃદ્ધાવસ્થામાં જે અમને મળ્યું છે, તે અમને બળહીનતા કે મૃત્યુ તરફ ન લઈ જાય, એ તેને અમારી તરફથી દૂર રાખે અને અમે પૂર્ણ પરિપક્વતા સાથે એક થાઈએ.
દદામીત્યેવ બ્રૂયાદનુ ચૈનામભુત્સત । વશાં બ્રહ્મભ્યો યાચદ્ભ્યસ્તત્પ્રજાવદપત્યવત્
'હું આપું છું' એવું કહેવું જોઈએ અને પછી એનું સેવન કરવું જોઈએ. ગાયે બ્રાહ્મણોને માગનારને આપવી જોઈએ, જેથી એ સંતાનવંતી અને પુત્રવંતી બને છે.
પ્રજયા સ વિ ક્રીણીતે પશુભિશ્ચોપ દસ્યતિ । ય આર્ષેયેભ્યો યાચદ્ભ્યો દેવાનાં ગાં ન દિત્સતિ
જે ગાય આપે છે, તે સંતાન અને પશુઓ મેળવે છે. જે ઋષિઓને માગવા છતાં દેવોની ગાય આપતો નથી, તે દેવોથી વિયુક્ત થઈ જાય છે.
કૂટયાસ્ય સં શીર્યન્તે શ્લોણયા કાટમર્દતિ । બણ્ડયા દહ્યન્તે ગૃહાઃ કાણયા દીયતે સ્વમ્
એના શિંગડા મરામતથી તૂટી જાય છે, પૂંછડી લાકડાથી દબાઈ જાય છે, ઘર આગથી બળી જાય છે અને અંધ માણસ પોતાનું આપીને છૂટે છે.
વિલોહિતો અધિષ્ઠાનાચ્છક્નો વિન્દતિ ગોપતિમ્ । તથા વશાયાઃ સંવિદ્યં દુરદભ્ના હ્યુચ્યસે
લાલચટ્ટો એના આધારસ્થાનમાંથી રક્ષકને શોધી લે છે. એ રીતે ગાયનું સાચું જ્ઞાન મેળવવું મુશ્કેલ છે એવું કહેવાય છે.
પદોરસ્યા અધિષ્ઠાનાદ્વિક્લિન્દુર્નામ વિન્દતિ । અનામનાત્સં શીર્યન્તે યા મુખેનોપજિઘ્રતિ
એના પગના આધારથી 'વિકલિંદુ' નામ મળે છે. જે લોકો મોઢાથી એનું સૂંઘે છે, તેઓ નામ વગર નાશ પામે છે.
યો અસ્યાઃ કર્ણાવાસ્કુનોત્યા સ દેવેષુ વૃશ્ચતે । લક્ષ્મ કુર્વ ઇતિ મન્યતે કનીયઃ કૃણુતે સ્વમ્
જે એના કાન છિદ્રે છે, તે દેવોમાંથી વિયુક્ત થાય છે. એ માને છે કે 'હું નિશાની કરું', પણ નાનો પોતાનું લઈ જાય છે.
યદસ્યાઃ કસ્મૈ ચિદ્ભોગાય બાલાન્ કશ્ચિત્પ્રકૃન્તતિ । તતઃ કિશોરા મ્રિયન્તે વત્સાંશ્ચ ઘાતુકો વૃકઃ
જ્યારે કોઈ એના બચ્ચાંઓને આનંદ માટે કાપે છે, ત્યારે વાછરડા મરી જાય છે અને વાઘ બચ્ચાંઓને મારી નાખે છે.
યદસ્યા ગોપતૌ સત્યા લોમ ધ્વાઙ્ક્ષો અજીહિડત્। તતઃ કુમારા મ્રિયન્તે યક્ષ્મો વિન્દત્યનામનાત્
જ્યારે ઘુવડ એના રક્ષકના વાળ ખાય છે, ત્યારે છોકરાં મરી જાય છે અને બીમારી નામ વિનાના લોકોમાં ફેલાય છે.
યદસ્યાઃ પલ્પૂલનં શકૃદ્દાસી સમસ્યતિ । તતોઽપરૂપં જાયતે તસ્માદવ્યેષ્યદેનસઃ
જ્યારે દાસી એના ગોબરનો સ્વાદ લે છે, ત્યારે વિકૃત સંતાન જન્મે છે. તેથી પાપથી દૂર રહેવું જોઈએ.
જાયમાનાભિ જાયતે દેવાન્ત્સબ્રાહ્મણાન્ વશા । તસ્માદ્બ્રહ્મભ્યો દેયૈષા તદાહુઃ સ્વસ્ય ગોપનમ્
ગાય દેવો અને બ્રાહ્મણો સાથે જન્મે છે. તેથી એ બ્રાહ્મણોને આપવી જોઈએ, એમ કહેવાય છે કે એ પોતાના ઘરની રક્ષક છે.
{૧૯} ય એનાં વનિમાયન્તિ તેષાં દેવકૃતા વશા । બ્રહ્મજ્યેયં તદબ્રુવન્ ય એનાં નિપ્રિયાયતે
જે ગાયને જંગલમાંથી લાવે છે, તેમના માટે ગાય દેવો દ્વારા બનાવવામાં આવે છે. એ બ્રહ્મા દ્વારા મેળવવાની કહેવાય છે, જે એને પ્રિય બનાવે છે.
ય આર્ષેયેભ્યો યાચદ્ભ્યો દેવાનાં ગાં ન દિત્સતિ । આ સ દેવેષુ વૃશ્ચતે બ્રાહ્મણાનાં ચ મન્યવે
જે ઋષિઓને માગવા છતાં દેવોની ગાય આપતો નથી, તે દેવોમાંથી અને બ્રાહ્મણોના સ્નેહમાંથી વિયુક્ત થઈ જાય છે.
યો અસ્ય સ્યાદ્વશાભોગો અન્યામિછેત તર્હિ સઃ । હિંસ્તે અદત્તા પુરુષં યાચિતાં ચ ન દિત્સતિ
જે તેનો માલિક હોય અને બીજું ઇચ્છે, એ આપેલા માણસને દુઃખ આપે છે અને માગનારને કશું આપતો નથી.
યથા શેવધિર્નિહિતો બ્રાહ્મણાનાં તથા વશા । તામેતદછાયન્તિ યસ્મિન્ કસ્મિંશ્ચ જાયતે
જેમ બ્રાહ્મણો માટે ધન છુપાવેલું હોય છે, એમ જ ગાય પણ છે; જેના ઘરે ગાય જન્મે છે, તેને બધા શોધે છે.