યા આપો યાશ્ચ દેવતા યા વિરાડ્બ્રહ્મણા સહ । શરીરં બ્રહ્મ પ્રાવિશચ્છરીરેઽધિ પ્રજાપતિઃ
જે જળ છે, દેવતાઓ છે અને મહાન વ્યવસ્થા છે, એ બધું બ્રહ્મા સાથે શરીરમાં પ્રવેશ્યું; બ્રહ્મા શરીરમાં પ્રવેશ્યા અને પ્રજાપતિએ શરીર પર અધિકાર કર્યો.
સૂર્યશ્ચક્ષુર્વાતઃ પ્રાણં પુરુષસ્ય વિ ભેજિરે । અથાસ્યેતરમાત્માનં દેવાઃ પ્રાયચ્છન્ન્ અગ્નયે
સૂર્યે આંખ બની, પવનએ મનુષ્યનો શ્વાસ થયો; પછી દેવતાઓએ તેનો બીજો આત્મા અગ્નિને અર્પણ કર્યો.
તસ્માદ્વૈ વિદ્વાન્ પુરુષમિદં બ્રહ્મેતિ મન્યતે । સર્વા હ્યસ્મિન્ દેવતા ગાવો ગોષ્ઠ ઇવાસતે
એથી જ્ઞાની વ્યક્તિ મનુષ્યને બ્રહ્મા માને છે; કેમ કે તેમાં બધા દેવતાઓ ગાયોની જેમ ગોઠમાં રહે છે.
પ્રથમેન પ્રમારેણ ત્રેધા વિષ્વઙ્વિ ગચ્છતિ । અદ એકેન ગચ્છત્યદ એકેન ગચ્છતીહૈકેન નિ ષેવતે
પહેલી માપથી તે ત્રણ રીતે સર્વત્ર ફરે છે; એકથી ત્યાં જાય છે, બીજાથી બીજે જાય છે અને ત્રીજાથી અહીં જ રહે છે.
અપ્સુ સ્તીમાસુ વૃદ્ધાસુ શરીરમન્તરા હિતમ્ । તસ્મિં છવોઽધ્યન્તરા તસ્માચ્છવોઽધ્યુચ્યતે
પાણીમાં, માતાના ગર્ભમાં વિકસીને, શરીર અંદર સ્થિત છે; તેમાં છાંયો છે, એટલે તેને 'છાંયો' કહે છે.
11.9(૧૧.૧૧) યે બાહવો યા ઇષવો ધન્વનાં વીર્યાણિ ચ । અસીન્ પરશૂન્ આયુધં ચિત્તાકૂતં ચ યદ્ધૃદિ । સર્વં તદર્બુદે ત્વમમિત્રેભ્યો દૃશે કુરૂદારાંશ્ચ પ્ર દર્શય
જે હાથ, તીરો, ધનુષ્યની શક્તિ, તલવાર, કુહાડી, શસ્ત્રો અને હૃદયની મજબૂત ઈચ્છા છે—આ બધું, અર્બુદ, તારી પાસે છે; અમને અમારા દુશ્મનોને દેખાડ અને મહાન વીરોને પણ દર્શાવ.
ઉત્તિષ્ઠત સં નહ્યધ્વં મિત્રા દેવજના યૂયમ્ । સંદૃષ્ટા ગુપ્તા વઃ સન્તુ યા નો મિત્રાણ્યર્બુદે
ઉઠો, એક થાઓ, દેવમિત્રો! અર્બુદમાં અમારા જે મિત્રો છે, તેઓ દેખાતા અને અદૃશ્ય, બંને તમારી રક્ષા કરે.
ઉત્તિષ્ઠતમા રભેતામાદાનસંદાનાભ્યામ્ । અમિત્રાણાં સેના અભિ ધત્તમર્બુદે
ઉઠો, પકડો, લઈ જાઓ અને બાંધો; અર્બુદમાં દુશ્મનોની સેનાને હરાવો.
અર્બુદિર્નામ યો દેવ ઈશાનશ્ચ ન્યર્બુદિઃ । યાભ્યામન્તરિક્ષમાવૃતમિયં ચ પૃથિવી મહી । તાભ્યામિન્દ્રમેદિભ્યામહં જિતમન્વેમિ સેનયા
અર્બુદ એ દેવનું નામ છે અને ન્યર્બુદ એ સ્વામી છે; આ બંનેએ આકાશ અને પૃથ્વી ઘેરી છે. આ બંને અને ઇન્દ્ર સાથે હું મારી સેનાથી વિજય મેળવવા જઈ રહ્યો છું.
ઉત્તિષ્ઠ ત્વં દેવજનાર્બુદે સેનયા સહ । ભઞ્જન્ન્ અમિત્રાણાં સેનાં ભોગેભિઃ પરિ વારય
દેવમિત્રો, અર્બુદમાં સેનાની સાથે ઊઠો; દુશ્મનોની સેનાને તોડો અને તેમને આનંદથી ઘેરી લો.
સપ્ત જાતાન્ ન્યર્બુદ ઉદારાણાં સમીક્ષયન્ । તેભિષ્ટ્વમાજ્યે હુતે સર્વૈરુત્તિષ્ઠ સેનયા
ન્યર્બુદમાં જન્મેલા સાત મહાન વીર નજર રાખે છે; જ્યારે ઘી અર્પણ થાય, ત્યારે એ બધા સાથે સેનાને લઈને ઊઠો.
પ્રતિઘ્નાનાશ્રુમુખી કૃધુકર્ણી ચ ક્રોશતુ । વિકેશી પુરુષે હતે રદિતે અર્બુદે તવ
દુશ્મનોની સ્ત્રીઓના આંખોમાં આંસુ આવી જાય, તેમના કાન રડવાથી ભરાઈ જાય, વાળ વિખરાઈ જાય, જ્યારે અર્બુદમાં પુરુષ મારાઈ અને ફાટે ત્યારે.
સંકર્ષન્તી કરૂકરં મનસા પુત્રમિચ્છન્તી । પતિં ભ્રાતરમાત્સ્વાન્ રદિતે અર્બુદે તવ
મૃતદેહ ખેંચતી, મનમાં પુત્ર, પતિ, ભાઈ કે સગાને ઈચ્છતી, અર્બુદમાં ફાટેલા શરીર પર રડતી રહે.
અલિક્લવા જાષ્કમદા ગૃધ્રાઃ શ્યેનાઃ પતત્રિણઃ । ધ્વાઙ્ક્ષાઃ શકુનયસ્તૃપ્યન્ત્વમિત્રેષુ સમીક્ષયન્ રદિતે અર્બુદે તવ
ગિધ, કાગડા, શ્યેન, ધ્વાંક, અન્ય શિકારી પક્ષીઓ, શિયાળ અને લોભી—all enemies torn apart in your Arbuda.
અથો સર્વં શ્વાપદં મક્ષિકા તૃપ્યતુ ક્રિમિઃ । પૌરુષેયેઽધિ કુણપે રદિતે અર્બુદે તવ
હવે બધાં જંગલી પ્રાણી, માખીઓ અને કીડાઓ, તારા મૃતદેહ, મલ, સડેલા માંસ અને ફૂલી ગયેલા ભાગથી સંતોષ પામે.
{૨૫} આ ગૃહ્ણીતં સં બૃહતં પ્રાણાપાનાન્ ન્યર્બુદે । નિવાશા ઘોષાઃ સં યન્ત્વમિત્રેષુ સમીક્ષયન્ રદિતે અર્બુદે તવ
પ્રાણ અને અપાન તારા ફૂલી ગયેલા ભાગમાં એકઠાં થાય. વસવાટ અને વસાહતો દુશ્મનો વચ્ચે જોઈને દૂર જતી રહે, તારા ફૂલી ગયેલા ભાગ સાથે.
ઉદ્વેપય સં વિજન્તાં ભિયામિત્રાન્ત્સં સૃજ । ઉરુગ્રાહૈર્બાહ્વઙ્કૈર્વિધ્યામિત્રાન્ ન્યર્બુદે
તુ દુશ્મનોને ડરથી હલાવી અને વિખેરી દે. પહોળા મોઢા અને મજબૂત હાથથી દુશ્મનોને ફૂલી ગયેલા ભાગમાં ઘાયલ કર.
મુહ્યન્ત્વેષાં બાહવશ્ચિત્તાકૂતં ચ યદ્ધૃદિ । મૈષામુચ્છેષિ કિં ચન રદિતે અર્બુદે તવ
તેમના હાથ અને હૃદયની કપટતા ભટકી જાય. તારા ફૂલી ગયેલા ભાગમાં તેમનું કશું જ બાકી ન રહે.
પ્રતિઘ્નાનાઃ સં ધાવન્તૂરઃ પટૌરાવાઘ્નાનાઃ । અઘારિણીર્વિકેશ્યો રુદત્યઃ પુરુષે હતે રદિતે અર્બુદે તવ
નાશ કરનારા, બળવાન, જોરથી બોલનારા અને મારનારાઓ એકઠાં દોડે. દુષ્ટ, વીકળ, રડતી સ્ત્રીઓ મૃત પુરુષની આસપાસ ભેગી થાય, તારા ફૂલી ગયેલા ભાગ સાથે.
શ્વન્વતીરપ્સરસો રૂપકા ઉતાર્બુદે । અન્તઃપાત્રે રેરિહતીં રિશાં દુર્ણિહિતૈષિણીમ્ । સર્વાસ્તા અર્બુદે ત્વમમિત્રેભ્યો દૃશે કુરૂદારાંશ્ચ પ્ર દર્શય
કૂતરા જેવી અપ્સરાઓ, વિવિધ રૂપો અને ફૂલી ગયેલો ભાગ; વાસણમાં હલનારી, દાંત મારનારી અને દુઃખ ઇચ્છનારી; એ બધાંને તું દુશ્મનોને દેખાય તે રીતે ફૂલી ગયેલા ભાગમાં દર્શાવ અને મહાન શક્તિઓને પ્રગટ કર.
ખડૂરેઽધિચઙ્ક્રમાં ખર્વિકાં ખર્વવાસિનીમ્ । ય ઉદારા અન્તર્હિતા ગન્ધર્વાપ્સરસશ્ચ યે । સર્પા ઇતરજના રક્ષાંસિ
ખડૂરી, ચંક્રમા, ખર્વિકાની જેમ નાના ઘરમાં રહેતી; અંદર છુપાયેલા મહાન, ગંધર્વો અને અપ્સરાઓ, સાપો અને બીજા જીવ, રાક્ષસો—
ચતુર્દંષ્ટ્રાં છ્યાવદતઃ કુમ્ભમુષ્કામસૃઙ્મુખાન્ । સ્વભ્યસા યે ચોદ્ભ્યસાઃ
ચાર દાંતવાળા, કાપનારા, ફૂલે ગયેલા વંશવાળા, લોહીથી ભરેલા મોઢાવાળા, આપણા અને પરાયા—
ઉદ્વેપય ત્વમર્બુદેઽમિત્રાણામમૂઃ સિચઃ । જયંશ્ચ જિષ્ણુશ્ચામિત્રાં જયતામિન્દ્રમેદિનૌ
તુ ફૂલી ગયેલા ભાગમાં દુશ્મનો અને તેમના મૂળને હલાવી નાખ. વિજયી અને જીતનાર દુશ્મનોને હરાવે, હે ઇન્દ્ર અને પૃથ્વી.
પ્રબ્લીનો મૃદિતઃ શયાં હતોઽમિત્રો ન્યર્બુદે । અગ્નિજિહ્વા ધૂમશિખા જયન્તીર્યન્તુ સેનયા
દુશ્મન દબાઈને, પીસાઈને, ફૂલી ગયેલા ભાગમાં મરી પડ્યો છે. વિજયી, અગ્નિ જેવી જીભવાળા, ધૂમ્ર શિખરવાળા, પોતાની સેના સાથે આવે.
તયાર્બુદે પ્રણુત્તાનામિન્દ્રો હન્તુ વરંવરમ્ । અમિત્રાણાં શચીપતિર્મામીષાં મોચિ કશ્ચન
આ ફૂલી ગયેલા ભાગથી ઇન્દ્ર વારંવાર ઊભેલા દુશ્મનોને માર્યા કરે. શક્તિના સ્વામી, મને આ દુશ્મનોમાં છોડે નહીં.
{૨૬} ઉત્કસન્તુ હૃદયાન્યૂર્ધ્વઃ પ્રાણ ઉદીષતુ । શૌષ્કાસ્યમનુ વર્તતામમિત્રાન્ મોત મિત્રિણઃ
તેમના હૃદય ઉછળી ઊઠે, શ્વાસ ઉપર ચઢી જાય. મોઢું સુકાઈ જાય, પણ મિત્રને નહીં, દુશ્મનને જ થાય.
યે ચ ધીરા યે ચાધીરાઃ પરાઞ્ચો બધિરાશ્ચ યે । તમસા યે ચ તૂપરા અથો બસ્તાભિવાસિનઃ । સર્વાંસ્તામર્બુદે ત્વમમિત્રેભ્યો દૃશે કુરૂદારાંશ્ચ પ્ર દર્શય
જે સ્થિર છે, જે અસ્થિર છે, જે પીઠ ફેરવે છે, જે બહેરા છે, અંધકારમાં છવાયેલા છે અને મૂત્રાશયમાં રહે છે—એ બધાંને તું દુશ્મનોને દેખાય તે રીતે ફૂલી ગયેલા ભાગમાં દર્શાવ અને મહાન શક્તિઓને પ્રગટ કર.
અર્બુદિશ્ચ ત્રિષન્ધિશ્ચામિત્રાન્ નો વિ વિધ્યતામ્ । યથૈષામિન્દ્ર વૃત્રહન્ હનામ શચીપતેઽમિત્રાણાં સહસ્રશઃ
ફૂલી ગયેલો ભાગ અને ત્રિસંધી અમારા દુશ્મનોને ભેદી નાખે. જેમ તું, હે ઇન્દ્ર, વૃત્રને મારનાર, હજારો દુશ્મનોને હરાવ છે, એમ શક્તિના સ્વામી.
વનસ્પતીન્ વાનસ્પત્યાન્ ઓષધીરુત વીરુધઃ । ગન્ધર્વાપ્સરસઃ સર્પાન્ દેવાન્ પુણ્યજનાન્ પિતૄન્ । સર્વાંસ્તામર્બુદે ત્વમમિત્રેભ્યો દૃશે કુરૂદારાંશ્ચ પ્ર દર્શય
વનના વૃક્ષો, વનસ્પતિઓ, ઔષધિઓ અને ઘાસ, ગંધર્વો અને અપ્સરાઓ, સાપો, દેવો, પુણ્યાત્માઓ અને પિતૃઓ—એ બધાંને તું દુશ્મનોને દેખાય તે રીતે ફૂલી ગયેલા ભાગમાં દર્શાવ અને મહાન શક્તિઓને પ્રગટ કર.
ઈશાં વો મરુતો દેવ આદિત્યો બ્રહ્મણસ્પતિઃ । ઈશાં વ ઇન્દ્રશ્ચાગ્નિશ્ચ ધાતા મિત્રઃ પ્રજાપતિઃ । ઈશાં વ ઋષયશ્ચક્રુરમિત્રેષુ સમીક્ષયન્ રદિતે અર્બુદે તવ
મારુતો, દેવો, આદિત્યો, બૃહસ્પતિ, ઇન્દ્ર, અગ્નિ, ધાતા, મિત્ર, પ્રજાપતિ—તમારી પાસે તેમનું સ્વામીપણ છે. ઋષિઓ પણ દુશ્મનોમાં જોઈને, તારા ફૂલી ગયેલા ભાગ સાથે, સ્વામી છે.