યે ત આસન્ દશ જાતા દેવા દેવેભ્યઃ પુરા । પુત્રેભ્યો લોકં દત્ત્વા કસ્મિંસ્તે લોક આસતે
જે દસ દેવો બીજાં દેવોથી પહેલાં જન્મ્યા હતા, તેમણે પોતાનો લોક પોતાના પુત્રોને આપી દીધો; હવે એ દેવો કયા લોકમાં વસે છે?
{૨૨} યદા કેશાન્ અસ્થિ સ્નાવ માંસં મજ્જાનમાભરત્। શરીરં કૃત્વા પાદવત્કં લોકમનુ પ્રાવિશત્
જ્યારે તેણે વાળ, હાડકાં, નસ, માંસ અને મજ્જા ભેગાં કર્યા, પગવાળું શરીર બનાવીને, પછી તે કયા લોકમાં પ્રવેશ્યો?
કુતઃ કેશાન્ કુતઃ સ્નાવ કુતો અસ્થીન્યાભરત્। અઙ્ગા પર્વાણિ મજ્જાનં કો માંસં કુત આભરત્
તેને વાળ ક્યાંથી મળ્યા? નસ ક્યાંથી લાવ્યા? હાડકાં ક્યાંથી ભેગાં કર્યા? અંગો, સાંધા, મજ્જા કોણે લાવ્યા અને માંસ ક્યાંથી લાવ્યું?
સંસિચો નામ તે દેવા યે સંભારાન્ત્સમભરન્ । સર્વં સંસિચ્ય મર્ત્યં દેવાઃ પુરુષમાવિશન્
સંસિચ નામના દેવોએ બધું સામાન ભેગું કર્યું; બધું એકત્ર કરીને દેવોએ મરનાર મનુષ્યમાં પ્રવેશ કર્યો.
ઊરૂ પાદાવષ્ઠીવન્તૌ શિરો હસ્તાવથો મુખમ્ । પૃષ્ટીર્બર્જહ્યે પાર્શ્વે કસ્તત્સમદધાદૃષિઃ
જાંઘ, પગ, હાડકાંવાળા, માથું, હાથ, મોઢું, પીઠ, પાંજરા, બાજુઓ—આ બધું કોણે જોડ્યું, હે ઋષિ?
શિરો હસ્તાવથો મુખં જિહ્વાં ગ્રીવાશ્ચ કીકસાઃ । ત્વચા પ્રાવૃત્ય સર્વં તત્સંધા સમદધાન્ મહી
માથું, હાથ, મોઢું, જીભ, ગળું અને દાઢ—આ બધું ચામડીથી ઢાંકી, ધરાએ બધું જોડ્યું.
યત્તચ્છરીરમશયત્સંધયા સંહિતં મહત્। યેનેદમદ્ય રોચતે કો અસ્મિન્ વર્ણમાભરત્
જે શરીર સાંધા સાથે ભેગું હતું, મોટું હતું—જેના કારણે આજે તે તેજસ્વી લાગે છે, તેમાં રંગ કોણે લાવ્યો?
સર્વે દેવા ઉપાશિક્ષન્ તદજાનાદ્વધૂઃ સતી । ઈશા વશસ્ય યા જાયા સાસ્મિન્ વર્ણમાભરત્
બધા દેવોએ તેને શોધ્યું; બુદ્ધિશાળી વધૂએ તેને ઓળખી લીધું. જે શક્તિવાનનો પત્ની હતી, એ જ તેમાં રંગ લાવી.
યદા ત્વષ્ટા વ્યતૃણત્પિતા ત્વષ્ટુર્ય ઉત્તરઃ । ગૃહં કૃત્વા મર્ત્યં દેવાઃ પુરુષમાવિશન્
જ્યારે ત્વષ્ટાએ વિભાજન કર્યું, ત્વષ્ટાના પિતાએ અને પછીના ત્વષ્ટાએ—ઘર બનાવીને દેવોએ મરનાર મનુષ્યમાં પ્રવેશ કર્યો.
સ્વપ્નો વૈ તન્દ્રીર્નિર્ઋતિઃ પાપ્માનો નામ દેવતાઃ । જરા ખાલત્યં પાલિત્યં શરીરમનુ પ્રાવિશન્
ઊંઘ, ઉંઘાળપ, ક્ષય અને પાપ—આ દેવતાઓના નામ છે; વૃદ્ધાવસ્થા, ટકટકાપણું અને વાળમાં સફેદી શરીરમાં પ્રવેશ્યા.
સ્તેયં દુષ્કૃતં વૃજિનં સત્યં યજ્ઞો યશો બૃહત્। બલં ચ ક્ષત્રમોજશ્ચ શરીરમનુ પ્રાવિશન્
ચોરી, દુષ્કર્મ, પાપ, સત્ય, યજ્ઞ, મહાન યશ, બળ, રાજપદ અને તેજ—આ બધું શરીરમાં પ્રવેશ્યું.
{૨૩} ભૂતિશ્ચ વા અભૂતિશ્ચ રાતયોઽરાતયશ્ચ યાઃ । ક્ષુધશ્ચ સર્વાસ્તૃષ્ણાશ્ચ શરીરમનુ પ્રાવિશન્
સમૃદ્ધિ અને અસમૃદ્ધિ, આપવું અને ના આપવું, દરેક પ્રકારની ભૂખ અને તરસ શરીરમાં પ્રવેશી ગઈ.
નિન્દાશ્ચ વા અનિન્દાશ્ચ યચ્ચ હન્તેતિ નેતિ ચ । શરીરં શ્રદ્ધા દક્ષિણાશ્રદ્ધા ચાનુ પ્રાવિશન્
નિંદા અને અનિંદા, અને જે 'મારો' કે 'ના મારો' એ બધું—શ્રદ્ધા, દાનશીલતા અને અશ્રદ્ધા શરીરમાં પ્રવેશી ગઈ.
વિદ્યાશ્ચ વા અવિદ્યાશ્ચ યચ્ચાન્યદુપદેશ્યમ્ । શરીરં બ્રહ્મ પ્રાવિશદૃચઃ સામાથો યજુઃ
જ્ઞાન અને અજ્ઞાન, અને જે કંઈ શીખવવાનું હોય—વેદ, ઋચા, સામ અને યજુર શરીરમાં પ્રવેશ્યા.
આનન્દા મોદાઃ પ્રમુદોઽભીમોદમુદશ્ચ યે । હસો નરિષ્ટા નૃત્તાનિ શરીરમનુ પ્રાવિશન્
આનંદ, આનંદ, પ્રસન્નતા, મહાન આનંદ અને સુખ; હાસ્ય, નિર્દોષતા અને નૃત્ય શરીરમાં પ્રવેશ્યા.
આલાપાશ્ચ પ્રલાપાશ્ચાભીલાપલપશ્ચ યે । શરીરં સર્વે પ્રાવિશન્ન્ આયુજઃ પ્રયુજો યુજઃ
વાતચીત, બકબક, ઇચ્છાઓ અને ફોકટની વાતો—આ બધું, જોડાયેલા અને અજોડ, શરીરમાં પ્રવેશ્યું.
પ્રાણાપાનૌ ચક્ષુઃ શ્રોત્રમક્ષિતિશ્ચ ક્ષિતિશ્ચ યા । વ્યાનોદાનૌ વાઙ્મનઃ શરીરેણ ત ઈયન્તે
પ્રાણ અને અપાન, આંખો અને કાન, જમીન અને તેની મજબૂતી, વ્યાન અને ઉદાન, વાણી અને મન—આ બધું શરીર સાથે ચાલે છે.
આશિષશ્ચ પ્રશિષશ્ચ સંશિષો વિશિષશ્ચ યાઃ । ચિત્તાનિ સર્વે સંકલ્પાઃ શરીરમનુ પ્રાવિશન્
આશીર્વાદ, આજ્ઞા, મંજૂરી અને ભેદભાવ, મનના બધા વિચારો અને સંકલ્પો—આ બધું શરીરમાં પ્રવેશી ગયું.
આસ્તેયીશ્ચ વાસ્તેયીશ્ચ ત્વરણાઃ કૃપણાશ્ચ યાઃ । ગુહ્યાઃ શુક્રા સ્થૂલા અપસ્તા બીભત્સાવસાદયન્
ચોરી કરવાની અને રહેવાની વૃત્તિ, ઉતાવળ અને દુઃખ, ગુપ્ત અને શુદ્ધ, જાડું, ત્યજેલું અને ઘૃણાસ્પદ—all settled down.
અસ્થિ કૃત્વા સમિધં તદષ્ટાપો અસાદયન્ । રેતઃ કૃત્વાજ્યં દેવાઃ પુરુષમાવિશન્
હાડકાંને સમિધ બનાવીને, એ આઠ જળો સ્થિર થઈ ગઈ; બીજને ઘી બનાવીને, દેવતાઓ મનુષ્યમાં પ્રવેશ્યા.
યા આપો યાશ્ચ દેવતા યા વિરાડ્બ્રહ્મણા સહ । શરીરં બ્રહ્મ પ્રાવિશચ્છરીરેઽધિ પ્રજાપતિઃ
જે જળ છે, દેવતાઓ છે અને મહાન વ્યવસ્થા છે, એ બધું બ્રહ્મા સાથે શરીરમાં પ્રવેશ્યું; બ્રહ્મા શરીરમાં પ્રવેશ્યા અને પ્રજાપતિએ શરીર પર અધિકાર કર્યો.
સૂર્યશ્ચક્ષુર્વાતઃ પ્રાણં પુરુષસ્ય વિ ભેજિરે । અથાસ્યેતરમાત્માનં દેવાઃ પ્રાયચ્છન્ન્ અગ્નયે
સૂર્યે આંખ બની, પવનએ મનુષ્યનો શ્વાસ થયો; પછી દેવતાઓએ તેનો બીજો આત્મા અગ્નિને અર્પણ કર્યો.
તસ્માદ્વૈ વિદ્વાન્ પુરુષમિદં બ્રહ્મેતિ મન્યતે । સર્વા હ્યસ્મિન્ દેવતા ગાવો ગોષ્ઠ ઇવાસતે
એથી જ્ઞાની વ્યક્તિ મનુષ્યને બ્રહ્મા માને છે; કેમ કે તેમાં બધા દેવતાઓ ગાયોની જેમ ગોઠમાં રહે છે.
પ્રથમેન પ્રમારેણ ત્રેધા વિષ્વઙ્વિ ગચ્છતિ । અદ એકેન ગચ્છત્યદ એકેન ગચ્છતીહૈકેન નિ ષેવતે
પહેલી માપથી તે ત્રણ રીતે સર્વત્ર ફરે છે; એકથી ત્યાં જાય છે, બીજાથી બીજે જાય છે અને ત્રીજાથી અહીં જ રહે છે.
અપ્સુ સ્તીમાસુ વૃદ્ધાસુ શરીરમન્તરા હિતમ્ । તસ્મિં છવોઽધ્યન્તરા તસ્માચ્છવોઽધ્યુચ્યતે
પાણીમાં, માતાના ગર્ભમાં વિકસીને, શરીર અંદર સ્થિત છે; તેમાં છાંયો છે, એટલે તેને 'છાંયો' કહે છે.
11.9(૧૧.૧૧) યે બાહવો યા ઇષવો ધન્વનાં વીર્યાણિ ચ । અસીન્ પરશૂન્ આયુધં ચિત્તાકૂતં ચ યદ્ધૃદિ । સર્વં તદર્બુદે ત્વમમિત્રેભ્યો દૃશે કુરૂદારાંશ્ચ પ્ર દર્શય
જે હાથ, તીરો, ધનુષ્યની શક્તિ, તલવાર, કુહાડી, શસ્ત્રો અને હૃદયની મજબૂત ઈચ્છા છે—આ બધું, અર્બુદ, તારી પાસે છે; અમને અમારા દુશ્મનોને દેખાડ અને મહાન વીરોને પણ દર્શાવ.
ઉત્તિષ્ઠત સં નહ્યધ્વં મિત્રા દેવજના યૂયમ્ । સંદૃષ્ટા ગુપ્તા વઃ સન્તુ યા નો મિત્રાણ્યર્બુદે
ઉઠો, એક થાઓ, દેવમિત્રો! અર્બુદમાં અમારા જે મિત્રો છે, તેઓ દેખાતા અને અદૃશ્ય, બંને તમારી રક્ષા કરે.
ઉત્તિષ્ઠતમા રભેતામાદાનસંદાનાભ્યામ્ । અમિત્રાણાં સેના અભિ ધત્તમર્બુદે
ઉઠો, પકડો, લઈ જાઓ અને બાંધો; અર્બુદમાં દુશ્મનોની સેનાને હરાવો.
અર્બુદિર્નામ યો દેવ ઈશાનશ્ચ ન્યર્બુદિઃ । યાભ્યામન્તરિક્ષમાવૃતમિયં ચ પૃથિવી મહી । તાભ્યામિન્દ્રમેદિભ્યામહં જિતમન્વેમિ સેનયા
અર્બુદ એ દેવનું નામ છે અને ન્યર્બુદ એ સ્વામી છે; આ બંનેએ આકાશ અને પૃથ્વી ઘેરી છે. આ બંને અને ઇન્દ્ર સાથે હું મારી સેનાથી વિજય મેળવવા જઈ રહ્યો છું.
ઉત્તિષ્ઠ ત્વં દેવજનાર્બુદે સેનયા સહ । ભઞ્જન્ન્ અમિત્રાણાં સેનાં ભોગેભિઃ પરિ વારય
દેવમિત્રો, અર્બુદમાં સેનાની સાથે ઊઠો; દુશ્મનોની સેનાને તોડો અને તેમને આનંદથી ઘેરી લો.