ઋતં સત્યં તપો રાષ્ટ્રં શ્રમો ધર્મશ્ચ કર્મ ચ । ભૂતં ભવિષ્યદુચ્છિષ્ટે વીર્યં લક્ષ્મીર્બલં બલે
વ્યવસ્થા, સત્ય, તપ, રાજ્ય, મહેનત, ધર્મ અને કર્મ; જે થયું છે અને જે થવાનું છે, બાકી રહેલું, તાકાત, સમૃદ્ધિ, અને બળ — એ બધું તેમાં છે.
સમૃદ્ધિરોજ આકૂતિઃ ક્ષત્રં રાષ્ટ્રં ષડુર્વ્યઃ । સંવત્સરોઽધ્યુચ્છિષ્ટ ઇડા પ્રૈષા ગ્રહા હવિઃ
પૂરતુંપણું, તેજ, ઈચ્છા, સત્તા, રાજ્ય, છ ઋતુઓ; વર્ષ, બાકી રહેલું, ઈડા, આજ્ઞા, હવનના પાત્રો અને હોમ — એ બધું તેમાં છે.
ચતુર્હોતાર આપ્રિયશ્ચાતુર્માસ્યાનિ નીવિદઃ । ઉચ્છિષ્ટે યજ્ઞા હોત્રાઃ પશુબન્ધાસ્તદિષ્ટયઃ
ચાર યજ્ઞકર્તા, આહ્વાન કરનાર, ચાતુર્માસ્ય યજ્ઞો, ઘોષણા; બાકી રહેલા માંથી યજ્ઞો, યજ્ઞકર્મો, પશુબંધન અને ઇચ્છિત દાન ઉત્પન્ન થયા.
અર્ધમાસાશ્ચ માસાશ્ચાર્તવા ઋતુભિઃ સહ । ઉચ્છિષ્ટે ઘોષિણીરાપ સ્તનયિત્નુઃ શ્રુતિર્મહી
અર્ધમાસ અને માસ, ઋતુઓ સાથે ઋતુકાળ; બાકી રહેલા માંથી ઘોષવાળી નદીઓ, વીજળી, સાંભળવું અને ધરતી ઉત્પન્ન થઈ.
{૨૦} શર્કરાઃ સિકતા અશ્માન ઓષધયો વીરુધસ્તૃણા । અભ્રાણિ વિદ્યુતો વર્ષમુચ્છિષ્ટે સંશ્રિતા શ્રિતા
શંકર, રેતી, પથ્થરો, ઔષધિઓ, વનસ્પતિ અને ઘાસ; વાદળો, વીજળી, વરસાદ — આ બધું બાકી રહેલા માં ભેગું અને સમાયેલું છે.
રાદ્ધિઃ પ્રાપ્તિઃ સમાપ્તિર્વ્યાપ્તિર્મહ એધતુઃ । અત્યાપ્તિરુચ્છિષ્ટે ભૂતિશ્ચાહિતા નિહિતા હિતા
સફળતા, પ્રાપ્તી, પૂર્ણતા, વ્યાપકતા, મહાનતા, વૃદ્ધિ; વધારે પ્રાપ્તી, બાકી રહેલા માંથી સમૃદ્ધિ, મૂકેલું, સંભાળેલું અને કલ્યાણકર્તા ઉત્પન્ન થાય છે.
યચ્ચ પ્રાણતિ પ્રાણેન યચ્ચ પશ્યતિ ચક્ષુષા । ઉચ્છિષ્ટાજ્જજ્ઞિરે સર્વે દિવિ દેવા દિવિશ્રિતઃ
જે શ્વાસથી શ્વાસે છે, જે આંખથી જુએ છે; એ બધું બાકી રહેલા માંથી જન્મ્યું, સ્વર્ગના દેવતાઓ અને ત્યાં નિવાસ કરતા.
ઋચઃ સામાનિ છન્દાંસિ પુરાણં યજુષા સહ । ઉચ્છિષ્ટાજ્જજ્ઞિરે સર્વે દિવિ દેવા દિવિશ્રિતઃ
ઋગ્વેદના મંત્રો, સામગાન, છંદો, યજુર્વેદ સાથેનું પ્રાચીન જ્ઞાન; એ બધું બાકી રહેલા માંથી જન્મ્યું, સ્વર્ગના દેવતાઓ અને ત્યાં નિવાસ કરતા.
પ્રાણાપાનૌ ચક્ષુઃ શ્રોત્રમક્ષિતિશ્ચ ક્ષિતિશ્ચ યા । ઉચ્છિષ્ટાજ્જજ્ઞિરે સર્વે દિવિ દેવા દિવિશ્રિતઃ
પ્રાણ અને અપાન, નજર, સાંભળવું, અવિનાશી અને વિનાશી; એ બધું બાકી રહેલા માંથી જન્મ્યું, સ્વર્ગના દેવતાઓ અને ત્યાં નિવાસ કરતા.
આનન્દા મોદાઃ પ્રમુદોઽભીમોદમુદશ્ચ યે । ઉચ્છિષ્ટાજ્જજ્ઞિરે સર્વે દિવિ દેવા દિવિશ્રિતઃ
આનંદ, આનંદની લાગણીઓ, પ્રસન્નતા, શ્રેષ્ઠ આનંદ અને સુખ; એ બધું બાકી રહેલા માંથી જન્મ્યું, સ્વર્ગના દેવતાઓ અને ત્યાં નિવાસ કરતા.
દેવાઃ પિતરો મનુષ્યા ગન્ધર્વાપ્સરસશ્ચ યે । ઉચ્છિષ્ટાજ્જજ્ઞિરે સર્વે દિવિ દેવા દિવિશ્રિતઃ
દેવતાઓ, પિતૃઓ, મનુષ્યો, ગંધર્વો અને અપ્સરાઓ; એ બધું બાકી રહેલા માંથી જન્મ્યા, સ્વર્ગના દેવતાઓ અને ત્યાં નિવાસ કરતા.
11.8(૧૧.૧૦) યન્ મન્યુર્જાયામાવહત્સંકલ્પસ્ય ગૃહાદધિ । ક આસં જન્યાઃ કે વરાઃ ક ઉ જ્યેષ્ઠવરોઽભવત્
જ્યારે ક્રોધે પત્નીને લાવ્યો, સંકલ્પના ઘરથી; ત્યારે કોણ સંતાન હતા, શ્રેષ્ઠ કોણ હતા, અને કોણ મોટું અને શ્રેષ્ઠ બન્યું?
તપશ્ચૈવાસ્તાં કર્મ ચાન્તર્મહત્યર્ણવે । ત આસં જન્યાસ્તે વરા બ્રહ્મ જ્યેષ્ઠવરોઽભવત્
તપ અને કર્મ મહાસાગરમાં હતા; એ જ સંતાન, એ જ શ્રેષ્ઠ, બ્રહ્મા મોટાં અને શ્રેષ્ઠ બન્યા.
દશ સાકમજાયન્ત દેવા દેવેભ્યઃ પુરા । યો વૈ તાન્ વિદ્યાત્પ્રત્યક્ષં સ વા અદ્ય મહદ્વદેત્
દસ દેવતાઓ એકસાથે જન્મ્યા, પૂર્વે દેવોમાંથી; જે તેને સીધા ઓળખે છે, તે આજે મહાન કહી શકે છે.
પ્રાણાપાનૌ ચક્ષુઃ શ્રોત્રમક્ષિતિશ્ચ ક્ષિતિશ્ચ યા । વ્યાનોદાનૌ વાઙ્મનસ્તે વા આકૂતિમાવહન્
પ્રાણ અને અપાન, નજર, સાંભળવું, અવિનાશી અને વિનાશી; વ્યાન અને ઉદાન, વાણી અને મન — એ બધાએ ઈચ્છા ઉત્પન્ન કરી.
અજાતા આસન્ન્ ઋતવોઽથો ધાતા બૃહસ્પતિઃ । ઇન્દ્રાગ્ની અશ્વિના તર્હિ કં તે જ્યેષ્ઠમુપાસત
ઋતુઓ હજુ જન્મેલા નહોતા, પછી ધાતા, બૃહસ્પતિ, ઇન્દ્ર-અગ્નિ અને અશ્વિનીકુમાર; એ સૌએ કોને મોટું માની પૂજ્યું?
તપશ્ચૈવાસ્તાં કર્મ ચાન્તર્મહત્યર્ણવે । તપો હ જજ્ઞે કર્મણસ્તત્તે જ્યેષ્ઠમુપાસત
તપ અને કર્મ મહાસાગરમાં હતા; કર્મમાંથી તપ જન્મ્યું, અને એ જ મોટું માની પૂજાયું.
યેત આસીદ્ભૂમિઃ પૂર્વા યામદ્ધાતય ઇદ્વિદુઃ । યો વૈ તાં વિદ્યાન્ નામથા સ મન્યેત પુરાણવિત્
જે ભૂમિ પહેલાં હતી, જેને સર્જનહારોએ ઓળખી છે; જે તેને નામથી ઓળખે, તે પોતાને પ્રાચીન વસ્તુઓનો જાણકાર માને.
કુત ઇન્દ્રઃ કુતઃ સોમઃ કુતો અગ્નિરજાયત । કુતસ્ત્વષ્ટા સમભવત્કુતો ધાતાજાયત
ઇન્દ્ર ક્યાંથી ઉપજ્યો? સોમ ક્યાંથી આવ્યો? અગ્નિ ક્યાંથી જન્મ્યો? ત્વષ્ટા ક્યાંથી પ્રગટ થયો? ધાતા ક્યાંથી જન્મ્યો?
ઇન્દ્રાદિન્દ્રઃ સોમાત્સોમો અગ્નેરગ્નિરજાયત । ત્વષ્ટા હ જજ્ઞે ત્વષ્ટુર્ધાતુર્ધાતાજાયત
ઇન્દ્રમાંથી ઇન્દ્ર થયો, સોમમાંથી સોમ થયો, અગ્નિમાંથી અગ્નિ જન્મ્યો; ત્વષ્ટા ત્વષ્ટામાંથી જન્મ્યો અને ધાતા ધાતામાંથી જન્મ્યો.
યે ત આસન્ દશ જાતા દેવા દેવેભ્યઃ પુરા । પુત્રેભ્યો લોકં દત્ત્વા કસ્મિંસ્તે લોક આસતે
જે દસ દેવો બીજાં દેવોથી પહેલાં જન્મ્યા હતા, તેમણે પોતાનો લોક પોતાના પુત્રોને આપી દીધો; હવે એ દેવો કયા લોકમાં વસે છે?
{૨૨} યદા કેશાન્ અસ્થિ સ્નાવ માંસં મજ્જાનમાભરત્। શરીરં કૃત્વા પાદવત્કં લોકમનુ પ્રાવિશત્
જ્યારે તેણે વાળ, હાડકાં, નસ, માંસ અને મજ્જા ભેગાં કર્યા, પગવાળું શરીર બનાવીને, પછી તે કયા લોકમાં પ્રવેશ્યો?
કુતઃ કેશાન્ કુતઃ સ્નાવ કુતો અસ્થીન્યાભરત્। અઙ્ગા પર્વાણિ મજ્જાનં કો માંસં કુત આભરત્
તેને વાળ ક્યાંથી મળ્યા? નસ ક્યાંથી લાવ્યા? હાડકાં ક્યાંથી ભેગાં કર્યા? અંગો, સાંધા, મજ્જા કોણે લાવ્યા અને માંસ ક્યાંથી લાવ્યું?
સંસિચો નામ તે દેવા યે સંભારાન્ત્સમભરન્ । સર્વં સંસિચ્ય મર્ત્યં દેવાઃ પુરુષમાવિશન્
સંસિચ નામના દેવોએ બધું સામાન ભેગું કર્યું; બધું એકત્ર કરીને દેવોએ મરનાર મનુષ્યમાં પ્રવેશ કર્યો.
ઊરૂ પાદાવષ્ઠીવન્તૌ શિરો હસ્તાવથો મુખમ્ । પૃષ્ટીર્બર્જહ્યે પાર્શ્વે કસ્તત્સમદધાદૃષિઃ
જાંઘ, પગ, હાડકાંવાળા, માથું, હાથ, મોઢું, પીઠ, પાંજરા, બાજુઓ—આ બધું કોણે જોડ્યું, હે ઋષિ?
શિરો હસ્તાવથો મુખં જિહ્વાં ગ્રીવાશ્ચ કીકસાઃ । ત્વચા પ્રાવૃત્ય સર્વં તત્સંધા સમદધાન્ મહી
માથું, હાથ, મોઢું, જીભ, ગળું અને દાઢ—આ બધું ચામડીથી ઢાંકી, ધરાએ બધું જોડ્યું.
યત્તચ્છરીરમશયત્સંધયા સંહિતં મહત્। યેનેદમદ્ય રોચતે કો અસ્મિન્ વર્ણમાભરત્
જે શરીર સાંધા સાથે ભેગું હતું, મોટું હતું—જેના કારણે આજે તે તેજસ્વી લાગે છે, તેમાં રંગ કોણે લાવ્યો?
સર્વે દેવા ઉપાશિક્ષન્ તદજાનાદ્વધૂઃ સતી । ઈશા વશસ્ય યા જાયા સાસ્મિન્ વર્ણમાભરત્
બધા દેવોએ તેને શોધ્યું; બુદ્ધિશાળી વધૂએ તેને ઓળખી લીધું. જે શક્તિવાનનો પત્ની હતી, એ જ તેમાં રંગ લાવી.
યદા ત્વષ્ટા વ્યતૃણત્પિતા ત્વષ્ટુર્ય ઉત્તરઃ । ગૃહં કૃત્વા મર્ત્યં દેવાઃ પુરુષમાવિશન્
જ્યારે ત્વષ્ટાએ વિભાજન કર્યું, ત્વષ્ટાના પિતાએ અને પછીના ત્વષ્ટાએ—ઘર બનાવીને દેવોએ મરનાર મનુષ્યમાં પ્રવેશ કર્યો.
સ્વપ્નો વૈ તન્દ્રીર્નિર્ઋતિઃ પાપ્માનો નામ દેવતાઃ । જરા ખાલત્યં પાલિત્યં શરીરમનુ પ્રાવિશન્
ઊંઘ, ઉંઘાળપ, ક્ષય અને પાપ—આ દેવતાઓના નામ છે; વૃદ્ધાવસ્થા, ટકટકાપણું અને વાળમાં સફેદી શરીરમાં પ્રવેશ્યા.