રાજસૂયં વાજપેયમગ્નિષ્ટોમસ્તદધ્વરઃ । અર્કાશ્વમેધાવુચ્છિષ્ટે જીવબર્હિર્મદિન્તમઃ
રાજસૂય, વાજપેય, અગ્નિષ્ટોમ અને એ યજ્ઞ; અર્ક અને અશ્વમેદ પણ ઉચ્છિષ્ટમાં છે, જીવંત બર્હિ અને સૌથી આનંદદાયક છે.
અગ્ન્યાધેયમથો દીક્ષા કામપ્રશ્છન્દસા સહ । ઉત્સન્ના યજ્ઞાઃ સત્રાણ્યુચ્છિષ્ટેઽધિ સમાહિતાઃ
અગ્નિ સ્થાપના અને દીક્ષા, સાથે ઈચ્છિત છંદો; ગુમ થયેલા યજ્ઞો અને સત્રો પણ ઉચ્છિષ્ટમાં એકઠા છે.
અગ્નિહોત્રં ચ શ્રદ્ધા ચ વષટ્કારો વ્રતં તપઃ । દક્ષિણેષ્ટં પૂર્તં ચોચ્છિષ્ટેઽધિ સમાહિતાઃ
અગ્નિહોત્ર, શ્રદ્ધા, વષટ્કાર, વ્રત અને તપ; દક્ષિણ દાન અને પુણ્યકર્મ પણ ઉચ્છિષ્ટમાં એકઠા છે.
એકરાત્રો દ્વિરાત્રઃ સદ્યઃક્રીઃ પ્રક્રીરુક્થ્યઃ । ઓતં નિહિતમુચ્છિષ્ટે યજ્ઞસ્યાણૂનિ વિદ્યયા
એકરાત્ર, દ્વિરાત્ર, તાત્કાલિક, પુનરાવૃત્તિ અને ઉક્ત્ય યજ્ઞો; વણાયેલા અને મૂકાયેલા, યજ્ઞના સૂક્ષ્મ અણુઓ પણ ઉચ્છિષ્ટમાં જાણી શકાય છે.
{૧૯} ચતૂરાત્રઃ પઞ્ચરાત્રઃ ષડ્રાત્રશ્ચોભયઃ સહ । ષોડશી સપ્તરાત્રશ્ચોચ્છિષ્ટાજ્જજ્ઞિરે સર્વે યે યજ્ઞા અમૃતે હિતાઃ
ચાર રાત્રિ, પાંચ રાત્રિ, છ રાત્રિ અને બંને સાથે; શોડશી અને સાત રાત્રિ યજ્ઞો — આ બધા અમરત્વમાં સ્થિર થયેલા, ઉચ્છિષ્ટમાંથી જન્મે છે.
પ્રતીહારો નિધનં વિશ્વજિચ્ચાભિજિચ્ચ યઃ । સાહ્નાતિરાત્રાવુચ્છિષ્ટે દ્વાદશાહોઽપિ તન્ મયિ
પ્રતીહાર, અંત, સર્વવિજયી અને વિજયી; સાહ્ન અને અતિરાત્ર, બાર દિવસના યજ્ઞો પણ ઉચ્છિષ્ટમાં અને મારા અંદર છે.
સૂનૃતા સંનતિઃ ક્ષેમઃ સ્વધોર્જામૃતં સહઃ । ઉચ્છિષ્ટે સર્વે પ્રત્યઞ્ચઃ કામાઃ કામેન તાતૃપુઃ
સત્યવાણી, વિનમ્રતા, સુખ-શાંતિ, સ્વધા, અમૃત અને બળ; ઉચ્છિષ્ટમાં બધા ઇચ્છાઓ પાછા વળી જાય છે અને ઇચ્છાથી સંતોષ પામે છે.
નવ ભૂમીઃ સમુદ્રા ઉચ્છિષ્ટેઽધિ શ્રિતા દિવઃ । આ સૂર્યો ભાત્યુચ્છિષ્ટેઽહોરાત્રે અપિ તન્ મયિ
નવ ધરતી અને સમુદ્રો ઉચ્છિષ્ટમાં, આકાશમાં સ્થિર છે; જેમ સૂર્ય પ્રકાશે છે તેમ, ઉચ્છિષ્ટમાં દિવસ-રાત પણ મારા અંદર છે.
ઉપહવ્યં વિષૂવન્તં યે ચ યજ્ઞા ગુહા હિતાઃ । બિભર્તિ ભર્તા વિશ્વસ્યોચ્છિષ્ટો જનિતુઃ પિતા
હવન, વિષુવત અને ગુપ્ત રાખેલા યજ્ઞો — આ બધું; જે ધારણ કરે છે એ ધારણકર્તા, ઉચ્છિષ્ટ, સર્વજગતના પિતા છે.
પિતા જનિતુરુચ્છિષ્ટોઽસોઃ પૌત્રઃ પિતામહઃ । સ ક્ષિયતિ વિશ્વસ્યેશાનો વૃષા ભૂમ્યામતિઘ્ન્યઃ
પિતા, સર્જનહાર, ઉચ્છિષ્ટ, શ્વાસ, પૌત્ર અને પિતામહ; એ સર્વનો સ્વામી બનીને ધરતી પર વાઘા જેવો અપરાજિત રહે છે.
ઋતં સત્યં તપો રાષ્ટ્રં શ્રમો ધર્મશ્ચ કર્મ ચ । ભૂતં ભવિષ્યદુચ્છિષ્ટે વીર્યં લક્ષ્મીર્બલં બલે
વ્યવસ્થા, સત્ય, તપ, રાજ્ય, મહેનત, ધર્મ અને કર્મ; જે થયું છે અને જે થવાનું છે, બાકી રહેલું, તાકાત, સમૃદ્ધિ, અને બળ — એ બધું તેમાં છે.
સમૃદ્ધિરોજ આકૂતિઃ ક્ષત્રં રાષ્ટ્રં ષડુર્વ્યઃ । સંવત્સરોઽધ્યુચ્છિષ્ટ ઇડા પ્રૈષા ગ્રહા હવિઃ
પૂરતુંપણું, તેજ, ઈચ્છા, સત્તા, રાજ્ય, છ ઋતુઓ; વર્ષ, બાકી રહેલું, ઈડા, આજ્ઞા, હવનના પાત્રો અને હોમ — એ બધું તેમાં છે.
ચતુર્હોતાર આપ્રિયશ્ચાતુર્માસ્યાનિ નીવિદઃ । ઉચ્છિષ્ટે યજ્ઞા હોત્રાઃ પશુબન્ધાસ્તદિષ્ટયઃ
ચાર યજ્ઞકર્તા, આહ્વાન કરનાર, ચાતુર્માસ્ય યજ્ઞો, ઘોષણા; બાકી રહેલા માંથી યજ્ઞો, યજ્ઞકર્મો, પશુબંધન અને ઇચ્છિત દાન ઉત્પન્ન થયા.
અર્ધમાસાશ્ચ માસાશ્ચાર્તવા ઋતુભિઃ સહ । ઉચ્છિષ્ટે ઘોષિણીરાપ સ્તનયિત્નુઃ શ્રુતિર્મહી
અર્ધમાસ અને માસ, ઋતુઓ સાથે ઋતુકાળ; બાકી રહેલા માંથી ઘોષવાળી નદીઓ, વીજળી, સાંભળવું અને ધરતી ઉત્પન્ન થઈ.
{૨૦} શર્કરાઃ સિકતા અશ્માન ઓષધયો વીરુધસ્તૃણા । અભ્રાણિ વિદ્યુતો વર્ષમુચ્છિષ્ટે સંશ્રિતા શ્રિતા
શંકર, રેતી, પથ્થરો, ઔષધિઓ, વનસ્પતિ અને ઘાસ; વાદળો, વીજળી, વરસાદ — આ બધું બાકી રહેલા માં ભેગું અને સમાયેલું છે.
રાદ્ધિઃ પ્રાપ્તિઃ સમાપ્તિર્વ્યાપ્તિર્મહ એધતુઃ । અત્યાપ્તિરુચ્છિષ્ટે ભૂતિશ્ચાહિતા નિહિતા હિતા
સફળતા, પ્રાપ્તી, પૂર્ણતા, વ્યાપકતા, મહાનતા, વૃદ્ધિ; વધારે પ્રાપ્તી, બાકી રહેલા માંથી સમૃદ્ધિ, મૂકેલું, સંભાળેલું અને કલ્યાણકર્તા ઉત્પન્ન થાય છે.
યચ્ચ પ્રાણતિ પ્રાણેન યચ્ચ પશ્યતિ ચક્ષુષા । ઉચ્છિષ્ટાજ્જજ્ઞિરે સર્વે દિવિ દેવા દિવિશ્રિતઃ
જે શ્વાસથી શ્વાસે છે, જે આંખથી જુએ છે; એ બધું બાકી રહેલા માંથી જન્મ્યું, સ્વર્ગના દેવતાઓ અને ત્યાં નિવાસ કરતા.
ઋચઃ સામાનિ છન્દાંસિ પુરાણં યજુષા સહ । ઉચ્છિષ્ટાજ્જજ્ઞિરે સર્વે દિવિ દેવા દિવિશ્રિતઃ
ઋગ્વેદના મંત્રો, સામગાન, છંદો, યજુર્વેદ સાથેનું પ્રાચીન જ્ઞાન; એ બધું બાકી રહેલા માંથી જન્મ્યું, સ્વર્ગના દેવતાઓ અને ત્યાં નિવાસ કરતા.
પ્રાણાપાનૌ ચક્ષુઃ શ્રોત્રમક્ષિતિશ્ચ ક્ષિતિશ્ચ યા । ઉચ્છિષ્ટાજ્જજ્ઞિરે સર્વે દિવિ દેવા દિવિશ્રિતઃ
પ્રાણ અને અપાન, નજર, સાંભળવું, અવિનાશી અને વિનાશી; એ બધું બાકી રહેલા માંથી જન્મ્યું, સ્વર્ગના દેવતાઓ અને ત્યાં નિવાસ કરતા.
આનન્દા મોદાઃ પ્રમુદોઽભીમોદમુદશ્ચ યે । ઉચ્છિષ્ટાજ્જજ્ઞિરે સર્વે દિવિ દેવા દિવિશ્રિતઃ
આનંદ, આનંદની લાગણીઓ, પ્રસન્નતા, શ્રેષ્ઠ આનંદ અને સુખ; એ બધું બાકી રહેલા માંથી જન્મ્યું, સ્વર્ગના દેવતાઓ અને ત્યાં નિવાસ કરતા.
દેવાઃ પિતરો મનુષ્યા ગન્ધર્વાપ્સરસશ્ચ યે । ઉચ્છિષ્ટાજ્જજ્ઞિરે સર્વે દિવિ દેવા દિવિશ્રિતઃ
દેવતાઓ, પિતૃઓ, મનુષ્યો, ગંધર્વો અને અપ્સરાઓ; એ બધું બાકી રહેલા માંથી જન્મ્યા, સ્વર્ગના દેવતાઓ અને ત્યાં નિવાસ કરતા.
11.8(૧૧.૧૦) યન્ મન્યુર્જાયામાવહત્સંકલ્પસ્ય ગૃહાદધિ । ક આસં જન્યાઃ કે વરાઃ ક ઉ જ્યેષ્ઠવરોઽભવત્
જ્યારે ક્રોધે પત્નીને લાવ્યો, સંકલ્પના ઘરથી; ત્યારે કોણ સંતાન હતા, શ્રેષ્ઠ કોણ હતા, અને કોણ મોટું અને શ્રેષ્ઠ બન્યું?
તપશ્ચૈવાસ્તાં કર્મ ચાન્તર્મહત્યર્ણવે । ત આસં જન્યાસ્તે વરા બ્રહ્મ જ્યેષ્ઠવરોઽભવત્
તપ અને કર્મ મહાસાગરમાં હતા; એ જ સંતાન, એ જ શ્રેષ્ઠ, બ્રહ્મા મોટાં અને શ્રેષ્ઠ બન્યા.
દશ સાકમજાયન્ત દેવા દેવેભ્યઃ પુરા । યો વૈ તાન્ વિદ્યાત્પ્રત્યક્ષં સ વા અદ્ય મહદ્વદેત્
દસ દેવતાઓ એકસાથે જન્મ્યા, પૂર્વે દેવોમાંથી; જે તેને સીધા ઓળખે છે, તે આજે મહાન કહી શકે છે.
પ્રાણાપાનૌ ચક્ષુઃ શ્રોત્રમક્ષિતિશ્ચ ક્ષિતિશ્ચ યા । વ્યાનોદાનૌ વાઙ્મનસ્તે વા આકૂતિમાવહન્
પ્રાણ અને અપાન, નજર, સાંભળવું, અવિનાશી અને વિનાશી; વ્યાન અને ઉદાન, વાણી અને મન — એ બધાએ ઈચ્છા ઉત્પન્ન કરી.
અજાતા આસન્ન્ ઋતવોઽથો ધાતા બૃહસ્પતિઃ । ઇન્દ્રાગ્ની અશ્વિના તર્હિ કં તે જ્યેષ્ઠમુપાસત
ઋતુઓ હજુ જન્મેલા નહોતા, પછી ધાતા, બૃહસ્પતિ, ઇન્દ્ર-અગ્નિ અને અશ્વિનીકુમાર; એ સૌએ કોને મોટું માની પૂજ્યું?
તપશ્ચૈવાસ્તાં કર્મ ચાન્તર્મહત્યર્ણવે । તપો હ જજ્ઞે કર્મણસ્તત્તે જ્યેષ્ઠમુપાસત
તપ અને કર્મ મહાસાગરમાં હતા; કર્મમાંથી તપ જન્મ્યું, અને એ જ મોટું માની પૂજાયું.
યેત આસીદ્ભૂમિઃ પૂર્વા યામદ્ધાતય ઇદ્વિદુઃ । યો વૈ તાં વિદ્યાન્ નામથા સ મન્યેત પુરાણવિત્
જે ભૂમિ પહેલાં હતી, જેને સર્જનહારોએ ઓળખી છે; જે તેને નામથી ઓળખે, તે પોતાને પ્રાચીન વસ્તુઓનો જાણકાર માને.
કુત ઇન્દ્રઃ કુતઃ સોમઃ કુતો અગ્નિરજાયત । કુતસ્ત્વષ્ટા સમભવત્કુતો ધાતાજાયત
ઇન્દ્ર ક્યાંથી ઉપજ્યો? સોમ ક્યાંથી આવ્યો? અગ્નિ ક્યાંથી જન્મ્યો? ત્વષ્ટા ક્યાંથી પ્રગટ થયો? ધાતા ક્યાંથી જન્મ્યો?
ઇન્દ્રાદિન્દ્રઃ સોમાત્સોમો અગ્નેરગ્નિરજાયત । ત્વષ્ટા હ જજ્ઞે ત્વષ્ટુર્ધાતુર્ધાતાજાયત
ઇન્દ્રમાંથી ઇન્દ્ર થયો, સોમમાંથી સોમ થયો, અગ્નિમાંથી અગ્નિ જન્મ્યો; ત્વષ્ટા ત્વષ્ટામાંથી જન્મ્યો અને ધાતા ધાતામાંથી જન્મ્યો.