સર્વાન્ દેવાન્ ઇદં બ્રૂમઃ સત્યસન્ધાન્ ઋતાવૃધઃ । સર્વાભિઃ પત્નીભિઃ સહ તે નો મુઞ્ચન્ત્વંહસઃ
અમે બધા દેવોને, સત્યમાં સ્થિર અને ધર્મમાં વૃદ્ધ, એમની બધી પત્નીઓ સાથે બોલાવીએ છીએ. એ બધા અમને દુઃખમાંથી મુક્ત કરે.
ભૂતં બ્રૂમો ભૂતપતિં ભૂતાનામુત યો વશી । ભૂતાનિ સર્વા સંગત્ય તે નો મુઞ્ચન્ત્વંહસઃ
અમે સર્વ ભૂતો, એમના સ્વામી અને બધા જીવોના અધિપતિને બોલાવીએ છીએ. બધા ભૂતો એકઠા થાય ત્યારે એ અમને દુઃખમાંથી મુક્ત કરે.
યા દેવીઃ પઞ્ચ પ્રદિશો યે દેવા દ્વાદશ ઋતવઃ । સંવત્સરસ્ય યે દંષ્ટ્રાસ્તે નઃ સન્તુ સદા શિવાઃ
પાંચ દિશાઓ સ્વરૂપે જે દેવીઓ છે અને વર્ષના બાર મહિના સ્વરૂપે જે દેવતાઓ છે, અને વર્ષના દાંત જેવાં ભાગો છે, એ બધા સદાય આપણાં માટે શુભ રહે.
યન્ માતલી રથક્રીતમમૃતં વેદ ભેષજમ્ । તદિન્દ્રો અપ્સુ પ્રાવેશયત્તદાપો દત્ત ભેષજમ્
માતલી જે અમર રથચાલક છે, એ જાણે છે એવું અમૃતરૂપ ઔષધિ, એ ઇન્દ્રે જળમાં મૂકી દીધું છે; એ જળ આપણને એ ઔષધિ આપે.
11.7(૧૧.૯) ઉચ્છિષ્ટે નામ રૂપં ચોચ્છિષ્ટે લોક આહિતઃ । ઉચ્છિષ્ટ ઇન્દ્રશ્ચાગ્નિશ્ચ વિશ્વમન્તઃ સમાહિતમ્
ઉચ્છિષ્ટમાં નામ અને રૂપ છે, ઉચ્છિષ્ટમાં જ આખું જગત સ્થિર છે; ઉચ્છિષ્ટમાં ઇન્દ્ર અને અગ્નિ છે, અને બધું જ તેમાં એકઠું છે.
ઉચ્છિષ્ટે દ્યાવાપૃથિવી વિશ્વં ભૂતં સમાહિતમ્ । આપઃ સમુદ્ર ઉચ્છિષ્ટે ચન્દ્રમા વાત આહિતઃ
ઉચ્છિષ્ટમાં આકાશ અને ધરતી છે, બધા જીવ therein એકઠા છે; પાણી, સમુદ્ર, ચાંદ્રમા અને પવન પણ ઉચ્છિષ્ટમાં સ્થિત છે.
સન્ન્ ઉચ્છિષ્ટે અસંશ્ચોભૌ મૃત્યુર્વાજઃ પ્રજાપતિઃ । લૌક્યા ઉચ્છિષ્ટ આયત્તા વ્રશ્ચ દ્રશ્ચાપિ શ્રીર્મયિ
સત્ય અને અસત્ય બંને ઉચ્છિષ્ટમાં છે; મૃત્યુ, બળ અને પ્રજાપતિ પણ; લોકના બધા કાર્યો ઉચ્છિષ્ટ પર આધાર રાખે છે, અને દુઃખ-સુખ, દૃષ્ટિ અને સમૃદ્ધિ પણ મારા અંદર છે.
દૃઢો દૃંહ સ્થિરો ન્યો બ્રહ્મ વિશ્વસૃજો દશ । નાભિમિવ સર્વતશ્ચક્રમુચ્છિષ્ટે દેવતાઃ શ્રિતાઃ
મજબૂત, દૃઢ, સ્થિર અને નવું, વિશ્વના દસ સર્જનહારો; જેમ નાભિમાંથી ચક્ર ફરે છે તેમ, દેવતાઓ ઉચ્છિષ્ટમાં સ્થિર છે.
ઋક્સામ યજુરુચ્છિષ્ટ ઉદ્ગીથઃ પ્રસ્તુતં સ્તુતમ્ । હિઙ્કાર ઉચ્છિષ્ટે સ્વરઃ સામ્નો મેડિશ્ચ તન્ મયિ
ઋગ્વેદ, સામવેદ, યજુર્વેદ, ઉદ્ગીથ, પ્રસ્તુતિ અને સ્તુતિ — આ બધું ઉચ્છિષ્ટમાં છે; હિંકાર, સ્વર અને સામનું મેડિ પણ મારા અંદર છે.
ઐન્દ્રાગ્નં પાવમાનં મહાનામ્નીર્મહાવ્રતમ્ । ઉચ્છિષ્ટે યજ્ઞસ્યાઙ્ગાન્યન્તર્ગર્ભ ઇવ માતરિ
ઇન્દ્ર-અગ્નિ, પાવમાન, મહાનામ્ની અને મહાવ્રત — યજ્ઞના બધા અંગો ઉચ્છિષ્ટમાં છે, જેમ માતાના ગર્ભમાં ભ્રૂણ હોય છે.
રાજસૂયં વાજપેયમગ્નિષ્ટોમસ્તદધ્વરઃ । અર્કાશ્વમેધાવુચ્છિષ્ટે જીવબર્હિર્મદિન્તમઃ
રાજસૂય, વાજપેય, અગ્નિષ્ટોમ અને એ યજ્ઞ; અર્ક અને અશ્વમેદ પણ ઉચ્છિષ્ટમાં છે, જીવંત બર્હિ અને સૌથી આનંદદાયક છે.
અગ્ન્યાધેયમથો દીક્ષા કામપ્રશ્છન્દસા સહ । ઉત્સન્ના યજ્ઞાઃ સત્રાણ્યુચ્છિષ્ટેઽધિ સમાહિતાઃ
અગ્નિ સ્થાપના અને દીક્ષા, સાથે ઈચ્છિત છંદો; ગુમ થયેલા યજ્ઞો અને સત્રો પણ ઉચ્છિષ્ટમાં એકઠા છે.
અગ્નિહોત્રં ચ શ્રદ્ધા ચ વષટ્કારો વ્રતં તપઃ । દક્ષિણેષ્ટં પૂર્તં ચોચ્છિષ્ટેઽધિ સમાહિતાઃ
અગ્નિહોત્ર, શ્રદ્ધા, વષટ્કાર, વ્રત અને તપ; દક્ષિણ દાન અને પુણ્યકર્મ પણ ઉચ્છિષ્ટમાં એકઠા છે.
એકરાત્રો દ્વિરાત્રઃ સદ્યઃક્રીઃ પ્રક્રીરુક્થ્યઃ । ઓતં નિહિતમુચ્છિષ્ટે યજ્ઞસ્યાણૂનિ વિદ્યયા
એકરાત્ર, દ્વિરાત્ર, તાત્કાલિક, પુનરાવૃત્તિ અને ઉક્ત્ય યજ્ઞો; વણાયેલા અને મૂકાયેલા, યજ્ઞના સૂક્ષ્મ અણુઓ પણ ઉચ્છિષ્ટમાં જાણી શકાય છે.
{૧૯} ચતૂરાત્રઃ પઞ્ચરાત્રઃ ષડ્રાત્રશ્ચોભયઃ સહ । ષોડશી સપ્તરાત્રશ્ચોચ્છિષ્ટાજ્જજ્ઞિરે સર્વે યે યજ્ઞા અમૃતે હિતાઃ
ચાર રાત્રિ, પાંચ રાત્રિ, છ રાત્રિ અને બંને સાથે; શોડશી અને સાત રાત્રિ યજ્ઞો — આ બધા અમરત્વમાં સ્થિર થયેલા, ઉચ્છિષ્ટમાંથી જન્મે છે.
પ્રતીહારો નિધનં વિશ્વજિચ્ચાભિજિચ્ચ યઃ । સાહ્નાતિરાત્રાવુચ્છિષ્ટે દ્વાદશાહોઽપિ તન્ મયિ
પ્રતીહાર, અંત, સર્વવિજયી અને વિજયી; સાહ્ન અને અતિરાત્ર, બાર દિવસના યજ્ઞો પણ ઉચ્છિષ્ટમાં અને મારા અંદર છે.
સૂનૃતા સંનતિઃ ક્ષેમઃ સ્વધોર્જામૃતં સહઃ । ઉચ્છિષ્ટે સર્વે પ્રત્યઞ્ચઃ કામાઃ કામેન તાતૃપુઃ
સત્યવાણી, વિનમ્રતા, સુખ-શાંતિ, સ્વધા, અમૃત અને બળ; ઉચ્છિષ્ટમાં બધા ઇચ્છાઓ પાછા વળી જાય છે અને ઇચ્છાથી સંતોષ પામે છે.
નવ ભૂમીઃ સમુદ્રા ઉચ્છિષ્ટેઽધિ શ્રિતા દિવઃ । આ સૂર્યો ભાત્યુચ્છિષ્ટેઽહોરાત્રે અપિ તન્ મયિ
નવ ધરતી અને સમુદ્રો ઉચ્છિષ્ટમાં, આકાશમાં સ્થિર છે; જેમ સૂર્ય પ્રકાશે છે તેમ, ઉચ્છિષ્ટમાં દિવસ-રાત પણ મારા અંદર છે.
ઉપહવ્યં વિષૂવન્તં યે ચ યજ્ઞા ગુહા હિતાઃ । બિભર્તિ ભર્તા વિશ્વસ્યોચ્છિષ્ટો જનિતુઃ પિતા
હવન, વિષુવત અને ગુપ્ત રાખેલા યજ્ઞો — આ બધું; જે ધારણ કરે છે એ ધારણકર્તા, ઉચ્છિષ્ટ, સર્વજગતના પિતા છે.
પિતા જનિતુરુચ્છિષ્ટોઽસોઃ પૌત્રઃ પિતામહઃ । સ ક્ષિયતિ વિશ્વસ્યેશાનો વૃષા ભૂમ્યામતિઘ્ન્યઃ
પિતા, સર્જનહાર, ઉચ્છિષ્ટ, શ્વાસ, પૌત્ર અને પિતામહ; એ સર્વનો સ્વામી બનીને ધરતી પર વાઘા જેવો અપરાજિત રહે છે.
ઋતં સત્યં તપો રાષ્ટ્રં શ્રમો ધર્મશ્ચ કર્મ ચ । ભૂતં ભવિષ્યદુચ્છિષ્ટે વીર્યં લક્ષ્મીર્બલં બલે
વ્યવસ્થા, સત્ય, તપ, રાજ્ય, મહેનત, ધર્મ અને કર્મ; જે થયું છે અને જે થવાનું છે, બાકી રહેલું, તાકાત, સમૃદ્ધિ, અને બળ — એ બધું તેમાં છે.
સમૃદ્ધિરોજ આકૂતિઃ ક્ષત્રં રાષ્ટ્રં ષડુર્વ્યઃ । સંવત્સરોઽધ્યુચ્છિષ્ટ ઇડા પ્રૈષા ગ્રહા હવિઃ
પૂરતુંપણું, તેજ, ઈચ્છા, સત્તા, રાજ્ય, છ ઋતુઓ; વર્ષ, બાકી રહેલું, ઈડા, આજ્ઞા, હવનના પાત્રો અને હોમ — એ બધું તેમાં છે.
ચતુર્હોતાર આપ્રિયશ્ચાતુર્માસ્યાનિ નીવિદઃ । ઉચ્છિષ્ટે યજ્ઞા હોત્રાઃ પશુબન્ધાસ્તદિષ્ટયઃ
ચાર યજ્ઞકર્તા, આહ્વાન કરનાર, ચાતુર્માસ્ય યજ્ઞો, ઘોષણા; બાકી રહેલા માંથી યજ્ઞો, યજ્ઞકર્મો, પશુબંધન અને ઇચ્છિત દાન ઉત્પન્ન થયા.
અર્ધમાસાશ્ચ માસાશ્ચાર્તવા ઋતુભિઃ સહ । ઉચ્છિષ્ટે ઘોષિણીરાપ સ્તનયિત્નુઃ શ્રુતિર્મહી
અર્ધમાસ અને માસ, ઋતુઓ સાથે ઋતુકાળ; બાકી રહેલા માંથી ઘોષવાળી નદીઓ, વીજળી, સાંભળવું અને ધરતી ઉત્પન્ન થઈ.
{૨૦} શર્કરાઃ સિકતા અશ્માન ઓષધયો વીરુધસ્તૃણા । અભ્રાણિ વિદ્યુતો વર્ષમુચ્છિષ્ટે સંશ્રિતા શ્રિતા
શંકર, રેતી, પથ્થરો, ઔષધિઓ, વનસ્પતિ અને ઘાસ; વાદળો, વીજળી, વરસાદ — આ બધું બાકી રહેલા માં ભેગું અને સમાયેલું છે.
રાદ્ધિઃ પ્રાપ્તિઃ સમાપ્તિર્વ્યાપ્તિર્મહ એધતુઃ । અત્યાપ્તિરુચ્છિષ્ટે ભૂતિશ્ચાહિતા નિહિતા હિતા
સફળતા, પ્રાપ્તી, પૂર્ણતા, વ્યાપકતા, મહાનતા, વૃદ્ધિ; વધારે પ્રાપ્તી, બાકી રહેલા માંથી સમૃદ્ધિ, મૂકેલું, સંભાળેલું અને કલ્યાણકર્તા ઉત્પન્ન થાય છે.
યચ્ચ પ્રાણતિ પ્રાણેન યચ્ચ પશ્યતિ ચક્ષુષા । ઉચ્છિષ્ટાજ્જજ્ઞિરે સર્વે દિવિ દેવા દિવિશ્રિતઃ
જે શ્વાસથી શ્વાસે છે, જે આંખથી જુએ છે; એ બધું બાકી રહેલા માંથી જન્મ્યું, સ્વર્ગના દેવતાઓ અને ત્યાં નિવાસ કરતા.
ઋચઃ સામાનિ છન્દાંસિ પુરાણં યજુષા સહ । ઉચ્છિષ્ટાજ્જજ્ઞિરે સર્વે દિવિ દેવા દિવિશ્રિતઃ
ઋગ્વેદના મંત્રો, સામગાન, છંદો, યજુર્વેદ સાથેનું પ્રાચીન જ્ઞાન; એ બધું બાકી રહેલા માંથી જન્મ્યું, સ્વર્ગના દેવતાઓ અને ત્યાં નિવાસ કરતા.
પ્રાણાપાનૌ ચક્ષુઃ શ્રોત્રમક્ષિતિશ્ચ ક્ષિતિશ્ચ યા । ઉચ્છિષ્ટાજ્જજ્ઞિરે સર્વે દિવિ દેવા દિવિશ્રિતઃ
પ્રાણ અને અપાન, નજર, સાંભળવું, અવિનાશી અને વિનાશી; એ બધું બાકી રહેલા માંથી જન્મ્યું, સ્વર્ગના દેવતાઓ અને ત્યાં નિવાસ કરતા.
આનન્દા મોદાઃ પ્રમુદોઽભીમોદમુદશ્ચ યે । ઉચ્છિષ્ટાજ્જજ્ઞિરે સર્વે દિવિ દેવા દિવિશ્રિતઃ
આનંદ, આનંદની લાગણીઓ, પ્રસન્નતા, શ્રેષ્ઠ આનંદ અને સુખ; એ બધું બાકી રહેલા માંથી જન્મ્યું, સ્વર્ગના દેવતાઓ અને ત્યાં નિવાસ કરતા.