[૧૨] તતશ્ચૈનમન્યાભ્યામૂરુભ્યાં પ્રાશીર્યાભ્યાં ચૈતં પૂર્વ ઋષયઃ પ્રાશ્નન્ । ઊરૂ તે મરિષ્યત ઇત્યેનમાહ । તં વા અહં નાર્વાઞ્ચં ન પરાઞ્ચં ન પ્રત્યઞ્ચમ્ । મિત્રાવરુણયોરૂરુભ્યામ્ । તાભ્યામેનં પ્રાશિષં તાભ્યામેનમજીગમમ્ । એષ વા ઓદનઃ સર્વાઙ્ગઃ સર્વપરુઃ સર્વતનૂઃ । સર્વાઙ્ગ એવ સર્વપરુઃ સર્વતનૂઃ સં ભવતિ ય એવં વેદ
પછી ઋષિઓએ મજબૂત બંને જાંઘોથી તેને ખવડાવ્યો. કહ્યું, 'તારી જાંઘો નાશ પામશે.' પણ મેં તેને અંદર કે બહાર કે પાછળ વાળેલી જાંઘોથી નહીં, પણ મિત્ર અને વરુણની જાંઘોથી ખવડાવ્યો. એ જાંઘોથી મેં તેને પ્રાપ્ત કર્યો. આ ભોજન આખા શરીરવાળું, બધાં સાંધાવાળું, આખા અંગવાળું છે. જે આ રીતે જાણે છે, એ પણ એવો જ સંપૂર્ણ શરીરવાળો બને છે.
[૧૩] તતશ્ચૈનમન્યાભ્યામષ્ઠીવદ્ભ્યાં પ્રાશીર્યાભ્યાં ચૈતં પૂર્વ ઋષયઃ પ્રાશ્નન્ । સ્રામો ભવિષ્યસીત્યેનમાહ । તં વા અહં નાર્વાઞ્ચં ન પરાઞ્ચં ન પ્રત્યઞ્ચમ્ । ત્વષ્ટુરષ્ઠીવદ્ભ્યામ્ । તાભ્યામેનં પ્રાશિષં તાભ્યામેનમજીગમમ્ । એષ વા ઓદનઃ સર્વાઙ્ગઃ સર્વપરુઃ સર્વતનૂઃ । સર્વાઙ્ગ એવ સર્વપરુઃ સર્વતનૂઃ સં ભવતિ ય એવં વેદ
પછી ઋષિઓએ મજબૂત બંને પિંડળીથી તેને ખવડાવ્યો. કહ્યું, 'તારે થાક લાગશે.' પણ મેં તેને અંદર કે બહાર કે પાછળ વાળેલી પિંડળીથી નહીં, પણ ત્વષ્ટૃની પિંડળીથી ખવડાવ્યો. એ પિંડળીથી મેં તેને પ્રાપ્ત કર્યો. આ ભોજન આખા શરીરવાળું, બધાં સાંધાવાળું, આખા અંગવાળું છે. જે આ રીતે જાણે છે, એ પણ એવો જ સંપૂર્ણ શરીરવાળો બને છે.
[૧૪] તતશ્ચૈનમન્યાભ્યાં પાદાભ્યાં પ્રાશીર્યાભ્યાં ચૈતં પૂર્વ ઋષયઃ પ્રાશ્નન્ । બહુચારી ભવિષ્યસીત્યેનમાહ । તં વા અહં નાર્વાઞ્ચં ન પરાઞ્ચં ન પ્રત્યઞ્ચમ્ । અશ્વિનોઃ પાદાભ્યામ્ । તાભ્યામેનં પ્રાશિષં તાભ્યામેનમજીગમમ્ । એષ વા ઓદનઃ સર્વાઙ્ગઃ સર્વપરુઃ સર્વતનૂઃ । સર્વાઙ્ગ એવ સર્વપરુઃ સર્વતનૂઃ સં ભવતિ ય એવં વેદ
પછી ઋષિઓએ મજબૂત બંને પગથી તેને ખવડાવ્યો. કહ્યું, 'તારે ઘણું ફરવું પડશે.' પણ મેં તેને અંદર કે બહાર કે પાછળ વાળેલા પગથી નહીં, પણ અશ્વિનીકુમારોના પગથી ખવડાવ્યો. એ પગથી મેં તેને પ્રાપ્ત કર્યો. આ ભોજન આખા શરીરવાળું, બધાં સાંધાવાળું, આખા અંગવાળું છે. જે આ રીતે જાણે છે, એ પણ એવો જ સંપૂર્ણ શરીરવાળો બને છે.
[૧૫] તતશ્ચૈનમન્યાભ્યાં પ્રપદાભ્યાં પ્રાશીર્યાભ્યાં ચૈતં પૂર્વ ઋષયઃ પ્રાશ્નન્ । સર્પસ્ત્વા હનિષ્યતીત્યેનમાહ । તં વા અહં નાર્વાઞ્ચં ન પરાઞ્ચં ન પ્રત્યઞ્ચમ્ । સવિતુઃ પ્રપદાભ્યામ્ । તાભ્યામેનં પ્રાશિષં તાભ્યામેનમજીગમમ્ । એષ વા ઓદનઃ સર્વાઙ્ગઃ સર્વપરુઃ સર્વતનૂઃ । સર્વાઙ્ગ એવ સર્વપરુઃ સર્વતનૂઃ સં ભવતિ ય એવં વેદ
પછી ઋષિઓએ મજબૂત બંને પાદથી તેને ખવડાવ્યો. કહ્યું, 'સર્પ તને મારી નાખશે.' પણ મેં તેને અંદર કે બહાર કે પાછળ વાળેલા પાદથી નહીં, પણ સવિતૃના પાદથી ખવડાવ્યો. એ પાદથી મેં તેને પ્રાપ્ત કર્યો. આ ભોજન આખા શરીરવાળું, બધાં સાંધાવાળું, આખા અંગવાળું છે. જે આ રીતે જાણે છે, એ પણ એવો જ સંપૂર્ણ શરીરવાળો બને છે.
[૧૬] તતશ્ચૈનમન્યાભ્યાં હસ્તાભ્યાં પ્રાશીર્યાભ્યાં ચૈતં પૂર્વ ઋષયઃ પ્રાશ્નન્ । બ્રાહ્મણં હનિષ્યસીત્યેનમાહ । તં વા અહં નાર્વાઞ્ચં ન પરાઞ્ચં ન પ્રત્યઞ્ચમ્ । ઋતસ્ય હસ્તાભ્યામ્ । તાભ્યામેનં પ્રાશિષં તાભ્યામેનમજીગમમ્ । એષ વા ઓદનઃ સર્વાઙ્ગઃ સર્વપરુઃ સર્વતનૂઃ । સર્વાઙ્ગ એવ સર્વપરુઃ સર્વતનૂઃ સં ભવતિ ય એવં વેદ
પછી ઋષિઓએ મજબૂત બંને હાથથી તેને ખવડાવ્યો. કહ્યું, 'તું બ્રાહ્મણને મારી નાખીશ.' પણ મેં તેને અંદર કે બહાર કે પાછળ વાળેલા હાથથી નહીં, પણ ઋતના હાથથી ખવડાવ્યો. એ હાથથી મેં તેને પ્રાપ્ત કર્યો. આ ભોજન આખા શરીરવાળું, બધાં સાંધાવાળું, આખા અંગવાળું છે. જે આ રીતે જાણે છે, એ પણ એવો જ સંપૂર્ણ શરીરવાળો બને છે.
[૧૭] તતશ્ચૈનમન્યયા પ્રતિષ્ઠયા પ્રાશીર્યયા ચૈતં પૂર્વ ઋષયઃ પ્રાશ્નન્ । અપ્રતિષ્ઠાનોઽનાયતનો મરિષ્યસીત્યેનમાહ । તં વા અહં નાર્વાઞ્ચં ન પરાઞ્ચં ન પ્રત્યઞ્ચમ્ । સત્યે પ્રતિષ્ઠાય । તયૈનં પ્રાશિષં તયૈનમજીગમમ્ । એષ વા ઓદનઃ સર્વાઙ્ગઃ સર્વપરુઃ સર્વતનૂઃ । સર્વાઙ્ગ એવ સર્વપરુઃ સર્વતનૂઃ સં ભવતિ ય એવં વેદ
પછી ઋષિઓએ મજબૂત આધારથી તેને ખવડાવ્યો. કહ્યું, 'તને આધાર નહીં મળે, તું નાશ પામશે.' પણ મેં તેને અંદર કે બહાર કે પાછળ વાળેલા આધારથી નહીં, પણ સત્યના આધારથી ખવડાવ્યો. એ આધારથી મેં તેને પ્રાપ્ત કર્યો. આ ભોજન આખા શરીરવાળું, બધાં સાંધાવાળું, આખા અંગવાળું છે. જે આ રીતે જાણે છે, એ પણ એવો જ સંપૂર્ણ શરીરવાળો બને છે.
એતદ્વૈ બ્રધ્નસ્ય વિષ્ટપં યદોદનઃ
આ ભોજન બ્રધ્નનું રાજ્ય છે.
[૧] બ્રધ્નલોકો ભવતિ બ્રધ્નસ્ય વિષ્ટપિ શ્રયતે ય એવં વેદ
જે આ રીતે જાણે છે, તે બ્રધ્નના લોકને પામે છે, બ્રધ્નના રાજ્યમાં નિવાસ કરે છે.
[૨] એતસ્માદ્વા ઓદનાત્ત્રયસ્ત્રિંશતં લોકાન્ નિરમિમીત પ્રજાપતિઃ
આ જ ભોજનમાંથી પ્રજાપતિએ ત્રીસત્રીસ લોક સર્જ્યા.
[૩] તેષાં પ્રજ્ઞાનાય યજ્ઞમસૃજત
એ લોકોએ સમજ મેળવવા માટે પ્રજાપતિએ યજ્ઞ રચ્યો.
[૪] સ ય એવં વિદુષ ઉપદ્રષ્ટા ભવતિ પ્રાણં રુણદ્ધિ
જે આ રીતે જાણે છે, તે જ્ઞાનીઓમાં મુખ્ય બને છે; તે શ્વાસને રોકે છે.
[૫] ન ચ પ્રાણં રુણદ્ધિ સર્વજ્યાનિં જીયતે
પણ તે શ્વાસને રોકતો નથી; એ બધાં જીવોથી વધારે જીવે છે.
[૬] ન ચ સર્વજ્યાનિં જીયતે પુરૈનં જરસઃ પ્રાણો જહાતિ
પણ એ બધાં જીવોથી વધારે જીવેતો નથી; એ પહેલાં જ શ્વાસ તેને વૃદ્ધાવસ્થામાં છોડી દે છે.
11.4(૧૧.૬) પ્રાણાય નમો યસ્ય સર્વમિદં વશે । યો ભૂતઃ સર્વસ્યેશ્વરો યસ્મિન્ત્સર્વં પ્રતિષ્ઠિતમ્
શ્વાસને વંદન, જેના દ્વારા બધું ચાલે છે; જે સર્વનો સ્વામી છે, જેમાં બધું સ્થિર છે.
નમસ્તે પ્રાણ ક્રન્દાય નમસ્તે સ્તનયિત્નવે । નમસ્તે પ્રાણ વિદ્યુતે નમસ્તે પ્રાણ વર્ષતે
હે શ્વાસ, તને ગર્જનારા રૂપે વંદન, તને વીજળી રૂપે વંદન, તને વરસાદ રૂપે વંદન.
યત્પ્રાણ સ્તનયિત્નુનાભિક્રન્દત્યોષધીઃ । પ્ર વીયન્તે ગર્ભાન્ દધતેઽથો બહ્વીર્વિ જાયન્તે
જ્યારે શ્વાસ ગર્જના સાથે ઔષધિઓને રડાવે છે, ત્યારે એ વધે છે, ગર્ભ ધારણ કરે છે અને ઘણી નવી પેદા થાય છે.
યત્પ્રાણ ઋતાવાગતેઽભિક્રન્દત્યોષધીઃ । સર્વં તદા પ્ર મોદતે યત્કિં ચ ભૂમ્યામધિ
જ્યારે ઋતુ આવે ત્યારે શ્વાસ ઔષધિઓને રડાવે છે, ત્યારે ધરા પર જે કંઈ છે તે બધું આનંદિત થાય છે.
યદા પ્રાણો અભ્યવર્ષીદ્વર્ષેણ પૃથિવીં મહીમ્ । પશવસ્તત્પ્ર મોદન્તે મહો વૈ નો ભવિષ્યતિ
જ્યારે શ્વાસે વરસાદથી વિશાળ પૃથ્વી પર વરસાદ વરસાવ્યો, ત્યારે પશુઓ ખુશ થાય છે; ખરેખર, આપણને મહાનતા મળશે.
અભિવૃષ્ટા ઓષધયઃ પ્રાણેન સમવાદિરન્ । આયુર્વૈ નઃ પ્રાતીતરઃ સર્વા નઃ સુરભીરકઃ
પાણીથી ભરપૂર થયેલી ઔષધિઓ શ્વાસ સાથે ઉગીને જીવંત બની છે. જીવન આપણું સૌથી પ્રિય સાથી છે—તમામ વસ્તુઓ આપણાં માટે સુગંધિત થાય એવી પ્રાર્થના છે.
નમસ્તે અસ્ત્વાયતે નમો અસ્તુ પરાયતે । નમસ્તે પ્રાણ તિષ્ઠત આસીનાયોત તે નમઃ
તમે આવો ત્યારે પણ નમસ્કાર, જાઓ ત્યારે પણ નમસ્કાર. હે શ્વાસ, તમે ઊભા રહો ત્યારે અને બેસો ત્યારે પણ તમને નમસ્કાર.
નમસ્તે પ્રાણ પ્રાણતે નમો અસ્ત્વપાનતે । પરાચીનાય તે નમઃ પ્રતીચીનાય તે નમઃ સર્વસ્મૈ ત ઇદં નમઃ
હે શ્વાસ, તમે અંદર ખેંચો ત્યારે નમસ્કાર, બહાર છોડો ત્યારે પણ નમસ્કાર. તમે બહાર જાઓ ત્યારે અને અંદર આવો ત્યારે પણ નમસ્કાર—તમને દરેક રીતે નમસ્કાર.
યા તે પ્રાણ પ્રિયા તનૂર્યો તે પ્રાણ પ્રેયસી । અથો યદ્ભેષજં તવ તસ્ય નો ધેહિ જીવસે
હે શ્વાસ, તમારી જે પ્રિય કાયા છે, અને જે સૌથી વધુ પ્રિય છે, અને તમારું જે પણ ઔષધ છે—એ બધું અમને જીવન માટે આપો.
પ્રાણઃ પ્રજા અનુ વસ્તે પિતા પુત્રમિવ પ્રિયમ્ । પ્રાણો હ સર્વસ્યેશ્વરો યચ્ચ પ્રાણતિ યચ્ચ ન
શ્વાસ સંતાનને એ રીતે અનુસરે છે જેમ પિતા પોતાના પ્રિય પુત્રને પ્રેમ કરે છે. શ્વાસ ખરેખર બધાનો સ્વામી છે—જે શ્વાસ લે છે અને જે નથી લેતું તેનું પણ.
{૧૧} પ્રાણો મૃત્યુઃ પ્રાણસ્તક્મા પ્રાણં દેવા ઉપાસતે । પ્રાણો હ સત્યવાદિનમુત્તમે લોક આ દધત્
શ્વાસ જ મૃત્યુ છે, શ્વાસ જ રોગ છે; દેવતાઓ પણ શ્વાસની ઉપાસના કરે છે. સત્ય બોલનારને શ્વાસ સર્વોચ્ચ લોકમાં સ્થાન આપે છે.
પ્રાણો વિરાટ્પ્રાણો દેષ્ટ્રી પ્રાણં સર્વ ઉપાસતે । પ્રાણો હ સૂર્યશ્ચન્દ્રમાઃ પ્રાણમાહુઃ પ્રજાપતિમ્
શ્વાસ રાજા છે, માર્ગદર્શક છે; બધા જ શ્વાસની ઉપાસના કરે છે. શ્વાસને જ સૂર્ય અને ચંદ્ર કહે છે, શ્વાસને જ પ્રજાપતિ કહે છે.
પ્રાણાપાનૌ વ્રીહિયવાવનડ્વાન્ પ્રાણ ઉચ્યતે । યવે હ પ્રાણ આહિતોઽપાનો વ્રીહિરુચ્યતે
શ્વાસ અને અપાનને જ ચોખા અને જૌ કહેવાય છે; જૌમાં શ્વાસ વસે છે, અને અપાનને ચોખા કહે છે.
બ્રહ્મચારીષ્ણંશ્ચરતિ રોદસી ઉભે તસ્મિન્ દેવાઃ સંમનસો ભવન્તિ । સ દાધાર પૃથિવીં દિવં ચ સ આચાર્યં તપસા પિપર્તિ
બ્રહ્મચારી પૃથ્વી અને આકાશ બંનેમાં વિહરે છે; તેમાં દેવતાઓનું મન એકરૂપ થાય છે. એ પૃથ્વી અને આકાશને ધારણ કરે છે અને તપથી પોતાના ગુરુને પોષે છે.
બ્રહ્મચારિણં પિતરો દેવજનાઃ પૃથગ્દેવા અનુસંયન્તિ સર્વે । ગન્ધર્વા એનમન્વાયન્ ત્રયસ્ત્રિંશત્ત્રિશતાઃ ષટ્સહસ્રાઃ સર્વાન્ત્સ દેવાંસ્તપસા પિપર્તિ
પિતૃઓ, દેવજન અને બધા દેવતાઓ અલગ-અલગ બ્રહ્મચારીનું અનુસરણ કરે છે; ગંધર્વો, ત્રેત્રીસ અને છ હજાર—all મળીને તેનું અનુસરણ કરે છે—એ તપથી દેવતાઓને પોષે છે.
આચાર્ય ઉપનયમાનો બ્રહ્મચારિણં કૃણુતે ગર્ભમન્તઃ । તં રાત્રીસ્તિસ્ર ઉદરે બિભર્તિ તં જાતં દ્રષ્ટુમભિસંયન્તિ દેવાઃ
ગુરુ જ્યારે બ્રહ્મચારીને ઉપનયન કરે છે ત્યારે તેને પોતાના અંદર ગર્ભરૂપે ધારણ કરે છે; ત્રણ રાત સુધી એ તેને પોતાના ઉદરમાં રાખે છે, અને જન્મ્યા પછી દેવતાઓ તેને જોવા આવે છે.
ઇયં સમિત્પૃથિવી દ્યૌર્દ્વિતીયોતાન્તરિક્ષં સમિધા પૃણાતિ । બ્રહ્મચારી સમિધા મેખલયા શ્રમેણ લોકાંસ્તપસા પિપર્તિ
આ સમિધ પૃથ્વી છે, બીજી આકાશ છે, અને અંતરિક્ષ સમિધથી ભરાય છે; બ્રહ્મચારી સમિધ, મેખલા અને શ્રમથી તપ કરીને લોકોએ પોષણ કરે છે.