ઋચા કુમ્ભ્યધિહિતાર્ત્વિજ્યેન પ્રેષિતા
મંત્ર વાસણ પર મુકાય છે, યજમાન દ્વારા મોકલાય છે.
બ્રહ્મણા પરિગૃહીતા સામ્ના પર્યૂઢા
પવિત્ર વાણીથી ઘેરાયેલું છે, સામગાનથી આવરી લેવામાં આવ્યું છે.
બૃહદાયવનં રથન્તરં દર્વિઃ
મોટું આયવન, રથંતર અને કડછો.
ઋતવઃ પક્તાર આર્તવાઃ સમિન્ધતે
ઋતુઓ રસોઈયાં બને છે; ઋતુઓના યજ્ઞ અગ્નિ પ્રગટાવે છે.
ચરું પઞ્ચબિલમુખં ઘર્મોઽભીન્ધે
પાંચ છિદ્રવાળું યજ્ઞપાત્ર, ઘર્મ તેને ગરમ કરે છે.
ઓદનેન યજ્ઞવતઃ સર્વે લોકાઃ સમાપ્યાઃ
ભાતથી યજ્ઞના બધા લોક પૂર્ણ થાય છે.
યસ્મિન્ત્સમુદ્રો દ્યૌર્ભૂમિસ્ત્રયોઽવરપરં શ્રિતાઃ
જેમાં સમુદ્ર, આકાશ અને પૃથ્વી — ત્રણેય ઉપર અને નીચે સ્થિર છે.
યસ્ય દેવા અકલ્પન્તોચ્છિષ્ટે ષડશીતયઃ
જેનાં માટે દેવતાઓ છયાશી અવશેષ તૈયાર કરે છે.
તં ત્વૌદનસ્ય પૃચ્છામિ યો અસ્ય મહિમા મહાન્
હું એ ભાત વિશે પૂછું છું, જેની મહિમા અપરંપાર છે.
સ ય ઓદનસ્ય મહિમાનં વિદ્યાત્
જે ભાતની મહિમા જાણે છે.
નાલ્પ ઇતિ બ્રૂયાન્ નાનુપસેચન ઇતિ નેદં ચ કિં ચેતિ
એવું ન કહેવું કે 'આ ઓછું છે', કે 'આ છાંટાયું નથી', કે 'આ શું છે?'
યાવદ્દાતાભિમનસ્યેત તન્ નાતિ વદેત્
દાતા જેટલું ઈચ્છે, એટલું જ બોલવું, વધારે નહીં.
બ્રહ્મવાદિનો વદન્તિ પરાઞ્ચમોદનં પ્રાશી૩ઃ પ્રત્યઞ્ચા૩ ઇતિ
બ્રહ્મને જાણનારા કહે છે: 'એક જણ બહાર તરફ મોઢું કરીને ભાત ખાય છે, બીજો અંદર તરફ મોઢું કરીને ખાય છે.'
ત્વમોદનં પ્રાશી૩ ત્વામોદના૩ ઇતિ
'તમે ભાત ખાધો, અને ભાતે તમને ખાધા,' એમ તેઓ કહે છે.
પરાઞ્ચં ચૈનં પ્રાશીઃ પ્રાણાસ્ત્વા હાસ્યન્તીત્યેનમાહ
જે બહાર તરફ મોઢું કરીને ભાત ખાય છે, તેને કહે છે: 'તારા પ્રાણો તને છોડીને જશે.'
પ્રત્યઞ્ચં ચૈનં પ્રાશીરપાનાસ્ત્વા હાસ્યન્તીત્યેનમાહ
જે અંદર તરફ મોઢું કરીને ભાત ખાય છે, તેને કહે છે: 'તારા શ્વાસો તને છોડીને જશે.'
નૈવાહમોદનં ન મામોદનઃ
હું ભાત ખાવનાર નથી, અને ભાતે મને ખાધો નથી.
ઓદન એવૌદનં પ્રાશીત્
ભાતને માત્ર ભાત તરીકે જ ખાવું જોઈએ.
[૪] તતશ્ચૈનમન્યયા જિહ્વયા પ્રાશીર્યયા ચૈતં પૂર્વ ઋષયઃ પ્રાશ્નન્ । જિહ્વા તે મરિષ્યતીત્યેનમાહ । તં વા અહં નાર્વાઞ્ચં ન પરાઞ્ચં ન પ્રત્યઞ્ચમ્ । અગ્નેર્જિહ્વયા । તયૈનં પ્રાશિષં તયૈનમજીગમમ્ । એષ વા ઓદનઃ સર્વાઙ્ગઃ સર્વપરુઃ સર્વતનૂઃ । સર્વાઙ્ગ એવ સર્વપરુઃ સર્વતનૂઃ સં ભવતિ ય એવં વેદ
[૮] તતશ્ચૈનમન્યેન પૃષ્ઠેન પ્રાશીર્યેન ચૈતં પૂર્વ ઋષયઃ પ્રાશ્નન્ । વિદ્યુત્ત્વા હનિષ્યતીત્યેનમાહ । તં વા અહં નાર્વાઞ્ચં ન પરાઞ્ચં ન પ્રત્યઞ્ચમ્ । દિવા પૃષ્ઠેન । તેનૈનં પ્રાશિષં તેનૈનમજીગમમ્ । એષ વા ઓદનઃ સર્વાઙ્ગઃ સર્વપરુઃ સર્વતનૂઃ । સર્વાઙ્ગ એવ સર્વપરુઃ સર્વતનૂઃ સં ભવતિ ય એવં વેદ
[૧૦] તતશ્ચૈનમન્યેનોદરેણ પ્રાશીર્યેન ચૈતં પૂર્વ ઋષયઃ પ્રાશ્નન્ । ઉદરદારસ્ત્વા હનિષ્યતીત્યેનમાહ । તં વા અહં નાર્વાઞ્ચં ન પરાઞ્ચં ન પ્રત્યઞ્ચમ્ । સત્યેનોદરેણ । તેનૈનં પ્રાશિષં તેનૈનમજીગમમ્ । એષ વા ઓદનઃ સર્વાઙ્ગઃ સર્વપરુઃ સર્વતનૂઃ । સર્વાઙ્ગ એવ સર્વપરુઃ સર્વતનૂઃ સં ભવતિ ય એવં વેદ
તતશ્ચૈનમન્યેન શીર્ષ્ણા પ્રાશીર્યેન ચૈતં પૂર્વ ઋષયઃ પ્રાશ્નન્ । જ્યેષ્ઠતસ્તે પ્રજા મરિષ્યતીત્યેનમાહ । તં વા અહં નાર્વાઞ્ચં ન પરાઞ્ચં ન પ્રત્યઞ્ચમ્ । બૃહસ્પતિના શીર્ષ્ણા । તેનૈનં પ્રાશિષં તેનૈનમજીગમમ્ । એષ વા ઓદનઃ સર્વાઙ્ગઃ સર્વપરુઃ સર્વતનૂઃ । સર્વાઙ્ગ એવ સર્વપરુઃ સર્વતનૂઃ સં ભવતિ ય એવં વેદ
પછી બીજા માથાથી તેને ભાત ખવડાવ્યું; એ માથાથી પ્રાચીન ઋષિઓએ ભાત ખાધો. 'તારા સંતાનમાં સૌથી મોટો પહેલા મરી જશે,' એમ તેણે કહ્યું. 'હું નીચે તરફ, બહાર તરફ કે અંદર તરફ મોઢું કરનાર નથી; હું બૃહસ્પતિના માથાથી છું. એ માથાથી મેં તેને ભાત ખવડાવ્યું, એ માથાથી મેં તેને પ્રાપ્ત કર્યો. આ ભાત સર્વાંગી, સર્વસંયુક્ત, સર્વદેહી છે. જે આ રીતે જાણે છે, તે પણ સર્વાંગી, સર્વસંયુક્ત, સર્વદેહી બની જાય છે.'
[૧] તતશ્ચૈનમન્યાભ્યાં શ્રોત્રાભ્યાં પ્રાશીર્યાભ્યાં ચૈતં પૂર્વ ઋષયઃ પ્રાશ્નન્ । બધિરો ભવિષ્યસીત્યેનમાહ । તં વા અહં નાર્વાઞ્ચં ન પરાઞ્ચં ન પ્રત્યઞ્ચમ્ । દ્યાવાપૃથિવીભ્યાં શ્રોત્રાભ્યામ્ । તાભ્યામેનં પ્રાશિષં તાભ્યામેનમજીગમમ્ । એષ વા ઓદનઃ સર્વાઙ્ગઃ સર્વપરુઃ સર્વતનૂઃ । સર્વાઙ્ગ એવ સર્વપરુઃ સર્વતનૂઃ સં ભવતિ ય એવં વેદ
પછી બીજા બે કાનોથી તેને ભાત ખવડાવ્યું; એ કાનોથી પ્રાચીન ઋષિઓએ ભાત ખાધો. 'તું બહેરો થઈ જશે,' એમ તેણે કહ્યું. 'હું નીચે તરફ, બહાર તરફ કે અંદર તરફ મોઢું કરનાર નથી; હું દ્યાવા-પૃથ્વીના કાનોથી છું. એ કાનોથી મેં તેને ભાત ખવડાવ્યું, એ કાનોથી મેં તેને પ્રાપ્ત કર્યો. આ ભાત સર્વાંગી, સર્વસંયુક્ત, સર્વદેહી છે. જે આ રીતે જાણે છે, તે પણ સર્વાંગી, સર્વસંયુક્ત, સર્વદેહી બની જાય છે.'
[૨] તતશ્ચૈનમન્યાભ્યામક્ષીભ્યાં પ્રાશીર્યાભ્યાં ચૈતં પૂર્વ ઋષયઃ પ્રાશ્નન્ । અન્ધો ભવિષ્યસીત્યેનમાહ । તં વા અહં નાર્વાઞ્ચં ન પરાઞ્ચં ન પ્રત્યઞ્ચમ્ । સૂર્યાચન્દ્રમસાભ્યામક્ષીભ્યામ્ । તાભ્યામેનં પ્રાશિષં તાભ્યામેનમજીગમમ્ । એષ વા ઓદનઃ સર્વાઙ્ગઃ સર્વપરુઃ સર્વતનૂઃ । સર્વાઙ્ગ એવ સર્વપરુઃ સર્વતનૂઃ સં ભવતિ ય એવં વેદ
પછી બીજા બે આંખોથી તેને ભાત ખવડાવ્યું; એ આંખોથી પ્રાચીન ઋષિઓએ ભાત ખાધો. 'તું અંધો થઈ જશે,' એમ તેણે કહ્યું. 'હું નીચે તરફ, બહાર તરફ કે અંદર તરફ મોઢું કરનાર નથી; હું સૂર્ય-ચંદ્રની આંખોથી છું. એ આંખોથી મેં તેને ભાત ખવડાવ્યું, એ આંખોથી મેં તેને પ્રાપ્ત કર્યો. આ ભાત સર્વાંગી, સર્વસંયુક્ત, સર્વદેહી છે. જે આ રીતે જાણે છે, તે પણ સર્વાંગી, સર્વસંયુક્ત, સર્વદેહી બની જાય છે.'
[૩] તતશ્ચૈનમન્યેન મુખેન પ્રાશીર્યેન ચૈતં પૂર્વ ઋષયઃ પ્રાશ્નન્ । મુખતસ્તે પ્રજા મરિષ્યતીત્યેનમાહ । તં વા અહં નાર્વાઞ્ચં ન પરાઞ્ચં ન પ્રત્યઞ્ચમ્ । બ્રહ્મણા મુખેન । તેનૈનં પ્રાશિષં તેનૈનમજીગમમ્ । એષ વા ઓદનઃ સર્વાઙ્ગઃ સર્વપરુઃ સર્વતનૂઃ । સર્વાઙ્ગ એવ સર્વપરુઃ સર્વતનૂઃ સં ભવતિ ય એવં વેદ
પછી બીજા મોઢાથી તેને ભાત ખવડાવ્યું; એ મોઢાથી પ્રાચીન ઋષિઓએ ભાત ખાધો. 'તારા સંતાન મોઢાથી મરી જશે,' એમ તેણે કહ્યું. 'હું નીચે તરફ, બહાર તરફ કે અંદર તરફ મોઢું કરનાર નથી; હું બ્રહ્માના મોઢાથી છું. એ મોઢાથી મેં તેને ભાત ખવડાવ્યું, એ મોઢાથી મેં તેને પ્રાપ્ત કર્યો. આ ભાત સર્વાંગી, સર્વસંયુક્ત, સર્વદેહી છે. જે આ રીતે જાણે છે, તે પણ સર્વાંગી, સર્વસંયુક્ત, સર્વદેહી બની જાય છે.'
પછી બીજી જીભથી તેને ભાત ખવડાવ્યું; એ જીભથી પ્રાચીન ઋષિઓએ ભાત ખાધો. 'તારી જીભ મરી જશે,' એમ તેણે કહ્યું. 'હું નીચે તરફ, બહાર તરફ કે અંદર તરફ મોઢું કરનાર નથી; હું અગ્નિની જીભથી છું. એ જીભથી મેં તેને ભાત ખવડાવ્યું, એ જીભથી મેં તેને પ્રાપ્ત કર્યો. આ ભાત સર્વાંગી, સર્વસંયુક્ત, સર્વદેહી છે. જે આ રીતે જાણે છે, તે પણ સર્વાંગી, સર્વસંયુક્ત, સર્વદેહી બની જાય છે.'
[૫] તતશ્ચૈનમન્યૈર્દન્તૈઃ પ્રાશીર્યૈશ્ચૈતં પૂર્વ ઋષયઃ પ્રાશ્નન્ । દન્તાસ્તે શત્સ્યન્તીત્યેનમાહ । તં વા અહં નાર્વાઞ્ચં ન પરાઞ્ચં ન પ્રત્યઞ્ચમ્ । ઋતુભિર્દન્તૈઃ । તૈરેનં પ્રાશિષં તૈરેનમજીગમમ્ । એષ વા ઓદનઃ સર્વાઙ્ગઃ સર્વપરુઃ સર્વતનૂઃ । સર્વાઙ્ગ એવ સર્વપરુઃ સર્વતનૂઃ સં ભવતિ ય એવં વેદ
પછી બીજા દાંતોથી તેને ભાત ખવડાવ્યું; એ દાંતોથી પ્રાચીન ઋષિઓએ ભાત ખાધો. 'તારા દાંત પડી જશે,' એમ તેણે કહ્યું. 'હું નીચે તરફ, બહાર તરફ કે અંદર તરફ મોઢું કરનાર નથી; હું ઋતુઓના દાંતોથી છું. એ દાંતોથી મેં તેને ભાત ખવડાવ્યું, એ દાંતોથી મેં તેને પ્રાપ્ત કર્યો. આ ભાત સર્વાંગી, સર્વસંયુક્ત, સર્વદેહી છે. જે આ રીતે જાણે છે, તે પણ સર્વાંગી, સર્વસંયુક્ત, સર્વદેહી બની જાય છે.'
[૬] તતશ્ચૈનમન્યૈઃ પ્રાણાપાનૈઃ પ્રાશીર્યૈશ્ચૈતં પૂર્વ ઋષયઃ પ્રાશ્નન્ । પ્રાણાપાનાસ્ત્વા હાસ્યન્તીત્યેનમાહ । તં વા અહં નાર્વાઞ્ચં ન પરાઞ્ચં ન પ્રત્યઞ્ચમ્ । સપ્તઋષિભિઃ પ્રાણાપાનૈઃ । તૈરેનં પ્રાશિષં તૈરેનમજીગમમ્ । એષ વા ઓદનઃ સર્વાઙ્ગઃ સર્વપરુઃ સર્વતનૂઃ । સર્વાઙ્ગ એવ સર્વપરુઃ સર્વતનૂઃ સં ભવતિ ય એવં વેદ
પછી બીજા શ્વાસોથી તેને ભાત ખવડાવ્યું; એ શ્વાસોથી પ્રાચીન ઋષિઓએ ભાત ખાધો. 'તારા શ્વાસો તને છોડીને જશે,' એમ તેણે કહ્યું. 'હું નીચે તરફ, બહાર તરફ કે અંદર તરફ મોઢું કરનાર નથી; હું સાત ઋષિઓના શ્વાસોથી છું. એ શ્વાસોથી મેં તેને ભાત ખવડાવ્યું, એ શ્વાસોથી મેં તેને પ્રાપ્ત કર્યો. આ ભાત સર્વાંગી, સર્વસંયુક્ત, સર્વદેહી છે. જે આ રીતે જાણે છે, તે પણ સર્વાંગી, સર્વસંયુક્ત, સર્વદેહી બની જાય છે.'
[૭] તતશ્ચૈનમન્યેન વ્યચસા પ્રાશીર્યેન ચૈતં પૂર્વ ઋષયઃ પ્રાશ્નન્ । રાજયક્ષ્મસ્ત્વા હનિષ્યતીત્યેનમાહ । તં વા અહં નાર્વાઞ્ચં ન પરાઞ્ચં ન પ્રત્યઞ્ચમ્ । અન્તરિક્ષેણ વ્યચસા । તેનૈનં પ્રાશિષં તેનૈનમજીગમમ્ । એષ વા ઓદનઃ સર્વાઙ્ગઃ સર્વપરુઃ સર્વતનૂઃ । સર્વાઙ્ગ એવ સર્વપરુઃ સર્વતનૂઃ સં ભવતિ ય એવં વેદ
પછી બીજા તાળુથી તેને ભાત ખવડાવ્યું; એ તાળુથી પ્રાચીન ઋષિઓએ ભાત ખાધો. 'રાજયક્ષ્મા તને વાગશે,' એમ તેણે કહ્યું. 'હું નીચે તરફ, બહાર તરફ કે અંદર તરફ મોઢું કરનાર નથી; હું અંતરિક્ષના તાળુથી છું. એ તાળુથી મેં તેને ભાત ખવડાવ્યું, એ તાળુથી મેં તેને પ્રાપ્ત કર્યો. આ ભાત સર્વાંગી, સર્વસંયુક્ત, સર્વદેહી છે. જે આ રીતે જાણે છે, તે પણ સર્વાંગી, સર્વસંયુક્ત, સર્વદેહી બની જાય છે.'
પછી બીજા પીઠથી તેને ભાત ખવડાવ્યું; એ પીઠથી પ્રાચીન ઋષિઓએ ભાત ખાધો. 'વીજળી તને વાગશે,' એમ તેણે કહ્યું. 'હું નીચે તરફ, બહાર તરફ કે અંદર તરફ મોઢું કરનાર નથી; હું દિવસની પીઠથી છું. એ પીઠથી મેં તેને ભાત ખવડાવ્યું, એ પીઠથી મેં તેને પ્રાપ્ત કર્યો. આ ભાત સર્વાંગી, સર્વસંયુક્ત, સર્વદેહી છે. જે આ રીતે જાણે છે, તે પણ સર્વાંગી, સર્વસંયુક્ત, સર્વદેહી બની જાય છે.'
[૯] તતશ્ચૈનમન્યેનોરસા પ્રાશીર્યેન ચૈતં પૂર્વ ઋષયઃ પ્રાશ્નન્ । કૃષ્યા ન રાત્સ્યસીત્યેનમાહ । તં વા અહં નાર્વાઞ્ચં ન પરાઞ્ચં ન પ્રત્યઞ્ચમ્ । પૃથિવ્યોરસા । તેનૈનં પ્રાશિષં તેનૈનમજીગમમ્ । એષ વા ઓદનઃ સર્વાઙ્ગઃ સર્વપરુઃ સર્વતનૂઃ । સર્વાઙ્ગ એવ સર્વપરુઃ સર્વતનૂઃ સં ભવતિ ય એવં વેદ
પછી બીજા મજ્જાથી તેને ભાત ખવડાવ્યું; એ મજ્જાથી પ્રાચીન ઋષિઓએ ભાત ખાધો. 'તારે ખેતરમાંથી અન્ન મળશે નહીં,' એમ તેણે કહ્યું. 'હું નીચે તરફ, બહાર તરફ કે અંદર તરફ મોઢું કરનાર નથી; હું પૃથ્વીની મજ્જાથી છું. એ મજ્જાથી મેં તેને ભાત ખવડાવ્યું, એ મજ્જાથી મેં તેને પ્રાપ્ત કર્યો. આ ભાત સર્વાંગી, સર્વસંયુક્ત, સર્વદેહી છે. જે આ રીતે જાણે છે, તે પણ સર્વાંગી, સર્વસંયુક્ત, સર્વદેહી બની જાય છે.'
પછી બીજા પેટથી તેને ભાત ખવડાવ્યું; એ પેટથી પ્રાચીન ઋષિઓએ ભાત ખાધો. 'પેટની બીમારી તને પકડશે,' એમ તેણે કહ્યું. 'હું નીચે તરફ, બહાર તરફ કે અંદર તરફ મોઢું કરનાર નથી; હું સત્યના પેટથી છું. એ પેટથી મેં તેને ભાત ખવડાવ્યું, એ પેટથી મેં તેને પ્રાપ્ત કર્યો. આ ભાત સર્વાંગી, સર્વસંયુક્ત, સર્વદેહી છે. જે આ રીતે જાણે છે, તે પણ સર્વાંગી, સર્વસંયુક્ત, સર્વદેહી બની જાય છે.'
[૧૧] તતશ્ચૈનમન્યેન વસ્તિના પ્રાશીર્યેન ચૈતં પૂર્વ ઋષયઃ પ્રાશ્નન્ । અપ્સુ મરિષ્યસીત્યેનમાહ । તં વા અહં નાર્વાઞ્ચં ન પરાઞ્ચં ન પ્રત્યઞ્ચમ્ । સમુદ્રેણ વસ્તિના । તેનૈનં પ્રાશિષં તેનૈનમજીગમમ્ । એષ વા ઓદનઃ સર્વાઙ્ગઃ સર્વપરુઃ સર્વતનૂઃ । સર્વાઙ્ગ એવ સર્વપરુઃ સર્વતનૂઃ સં ભવતિ ય એવં વેદ
પછી બીજા મૂત્રાશયથી તેને ભાત ખવડાવ્યું; એ મૂત્રાશયથી પ્રાચીન ઋષિઓએ ભાત ખાધો. 'તારે પાણીમાં મૃત્યુ આવશે,' એમ તેણે કહ્યું. 'હું નીચે તરફ, બહાર તરફ કે અંદર તરફ મોઢું કરનાર નથી; હું સમુદ્રના મૂત્રાશયથી છું. એ મૂત્રાશયથી મેં તેને ભાત ખવડાવ્યું, એ મૂત્રાશયથી મેં તેને પ્રાપ્ત કર્યો. આ ભાત સર્વાંગી, સર્વસંયુક્ત, સર્વદેહી છે. જે આ રીતે જાણે છે, તે પણ સર્વાંગી, સર્વસંયુક્ત, સર્વદેહી બની જાય છે.'