દિતિઃ શૂર્પમદિતિઃ શૂર્પગ્રાહી વાતોઽપાવિનક્
દિતિ છણવાની ટોપલી છે, અદિતિ એ ટોપલી પકડી રાખે છે અને પવન ફૂંકનાર છે.
અશ્વાઃ કણા ગાવસ્તણ્ડુલા મશકાસ્તુષાઃ
ઘોડા દાણા છે, ગાયો તાંડુલ છે અને મચ્છરો તુષ છે.
કબ્રુ ફલીકરણાઃ શરોઽભ્રમ્
કબ્રુ ફળી બનાવનારા છે અને બાણ વાદળ છે.
શ્યામમયોઽસ્ય માંસાનિ લોહિતમસ્ય લોહિતમ્
આ અન્નનું માંસ કાળાં ધાતુનું છે અને તેનું લોહી લાલ છે.
ત્રપુ ભસ્મ હરિતં વર્ણઃ પુષ્કરમસ્ય ગન્ધઃ
ટાંસુ, રાખ, લીલો રંગ અને કમળની સુગંધ.
ખલઃ પાત્રં સ્ફ્યાવંસાવીષે અનૂક્યે
અનાજ પિટવાનું મેદાન, વાસણ, મસળવાની લાકડી અને પથ્થર, અને ઢોર બાંધવાનું સ્થાન.
આન્ત્રાણિ જત્રવો ગુદા વરત્રાઃ
આંતરડાં, જડબાં, ગુદા અને સાંધા.
ઇયમેવ પૃથિવી કુમ્ભી ભવતિ રાધ્યમાનસ્યૌદનસ્ય દ્યૌરપિધાનમ્
આ પૃથ્વી જ વાસણ બને છે જેમાં ભાત રાંધાય છે; આકાશ તેનું ઢાંકણ બને છે.
સીતાઃ પર્શવઃ સિકતા ઊબધ્યમ્
ખેતરની વાવણી, કાંઠા, રેતી અને બે બાજુના સીમાડા.
ઋતં હસ્તાવનેજનં કુલ્યોપસેચનમ્
સત્ય એ હાથ ધોવાનો છે, પાણીની નદી એ છાંટવું છે.
ઋચા કુમ્ભ્યધિહિતાર્ત્વિજ્યેન પ્રેષિતા
મંત્ર વાસણ પર મુકાય છે, યજમાન દ્વારા મોકલાય છે.
બ્રહ્મણા પરિગૃહીતા સામ્ના પર્યૂઢા
પવિત્ર વાણીથી ઘેરાયેલું છે, સામગાનથી આવરી લેવામાં આવ્યું છે.
બૃહદાયવનં રથન્તરં દર્વિઃ
મોટું આયવન, રથંતર અને કડછો.
ઋતવઃ પક્તાર આર્તવાઃ સમિન્ધતે
ઋતુઓ રસોઈયાં બને છે; ઋતુઓના યજ્ઞ અગ્નિ પ્રગટાવે છે.
ચરું પઞ્ચબિલમુખં ઘર્મોઽભીન્ધે
પાંચ છિદ્રવાળું યજ્ઞપાત્ર, ઘર્મ તેને ગરમ કરે છે.
ઓદનેન યજ્ઞવતઃ સર્વે લોકાઃ સમાપ્યાઃ
ભાતથી યજ્ઞના બધા લોક પૂર્ણ થાય છે.
યસ્મિન્ત્સમુદ્રો દ્યૌર્ભૂમિસ્ત્રયોઽવરપરં શ્રિતાઃ
જેમાં સમુદ્ર, આકાશ અને પૃથ્વી — ત્રણેય ઉપર અને નીચે સ્થિર છે.
યસ્ય દેવા અકલ્પન્તોચ્છિષ્ટે ષડશીતયઃ
જેનાં માટે દેવતાઓ છયાશી અવશેષ તૈયાર કરે છે.
તં ત્વૌદનસ્ય પૃચ્છામિ યો અસ્ય મહિમા મહાન્
હું એ ભાત વિશે પૂછું છું, જેની મહિમા અપરંપાર છે.
સ ય ઓદનસ્ય મહિમાનં વિદ્યાત્
જે ભાતની મહિમા જાણે છે.
નાલ્પ ઇતિ બ્રૂયાન્ નાનુપસેચન ઇતિ નેદં ચ કિં ચેતિ
એવું ન કહેવું કે 'આ ઓછું છે', કે 'આ છાંટાયું નથી', કે 'આ શું છે?'
યાવદ્દાતાભિમનસ્યેત તન્ નાતિ વદેત્
દાતા જેટલું ઈચ્છે, એટલું જ બોલવું, વધારે નહીં.
બ્રહ્મવાદિનો વદન્તિ પરાઞ્ચમોદનં પ્રાશી૩ઃ પ્રત્યઞ્ચા૩ ઇતિ
બ્રહ્મને જાણનારા કહે છે: 'એક જણ બહાર તરફ મોઢું કરીને ભાત ખાય છે, બીજો અંદર તરફ મોઢું કરીને ખાય છે.'
ત્વમોદનં પ્રાશી૩ ત્વામોદના૩ ઇતિ
'તમે ભાત ખાધો, અને ભાતે તમને ખાધા,' એમ તેઓ કહે છે.
પરાઞ્ચં ચૈનં પ્રાશીઃ પ્રાણાસ્ત્વા હાસ્યન્તીત્યેનમાહ
જે બહાર તરફ મોઢું કરીને ભાત ખાય છે, તેને કહે છે: 'તારા પ્રાણો તને છોડીને જશે.'
પ્રત્યઞ્ચં ચૈનં પ્રાશીરપાનાસ્ત્વા હાસ્યન્તીત્યેનમાહ
જે અંદર તરફ મોઢું કરીને ભાત ખાય છે, તેને કહે છે: 'તારા શ્વાસો તને છોડીને જશે.'
નૈવાહમોદનં ન મામોદનઃ
હું ભાત ખાવનાર નથી, અને ભાતે મને ખાધો નથી.
ઓદન એવૌદનં પ્રાશીત્
ભાતને માત્ર ભાત તરીકે જ ખાવું જોઈએ.
તતશ્ચૈનમન્યેન શીર્ષ્ણા પ્રાશીર્યેન ચૈતં પૂર્વ ઋષયઃ પ્રાશ્નન્ । જ્યેષ્ઠતસ્તે પ્રજા મરિષ્યતીત્યેનમાહ । તં વા અહં નાર્વાઞ્ચં ન પરાઞ્ચં ન પ્રત્યઞ્ચમ્ । બૃહસ્પતિના શીર્ષ્ણા । તેનૈનં પ્રાશિષં તેનૈનમજીગમમ્ । એષ વા ઓદનઃ સર્વાઙ્ગઃ સર્વપરુઃ સર્વતનૂઃ । સર્વાઙ્ગ એવ સર્વપરુઃ સર્વતનૂઃ સં ભવતિ ય એવં વેદ
પછી બીજા માથાથી તેને ભાત ખવડાવ્યું; એ માથાથી પ્રાચીન ઋષિઓએ ભાત ખાધો. 'તારા સંતાનમાં સૌથી મોટો પહેલા મરી જશે,' એમ તેણે કહ્યું. 'હું નીચે તરફ, બહાર તરફ કે અંદર તરફ મોઢું કરનાર નથી; હું બૃહસ્પતિના માથાથી છું. એ માથાથી મેં તેને ભાત ખવડાવ્યું, એ માથાથી મેં તેને પ્રાપ્ત કર્યો. આ ભાત સર્વાંગી, સર્વસંયુક્ત, સર્વદેહી છે. જે આ રીતે જાણે છે, તે પણ સર્વાંગી, સર્વસંયુક્ત, સર્વદેહી બની જાય છે.'
[૧] તતશ્ચૈનમન્યાભ્યાં શ્રોત્રાભ્યાં પ્રાશીર્યાભ્યાં ચૈતં પૂર્વ ઋષયઃ પ્રાશ્નન્ । બધિરો ભવિષ્યસીત્યેનમાહ । તં વા અહં નાર્વાઞ્ચં ન પરાઞ્ચં ન પ્રત્યઞ્ચમ્ । દ્યાવાપૃથિવીભ્યાં શ્રોત્રાભ્યામ્ । તાભ્યામેનં પ્રાશિષં તાભ્યામેનમજીગમમ્ । એષ વા ઓદનઃ સર્વાઙ્ગઃ સર્વપરુઃ સર્વતનૂઃ । સર્વાઙ્ગ એવ સર્વપરુઃ સર્વતનૂઃ સં ભવતિ ય એવં વેદ
પછી બીજા બે કાનોથી તેને ભાત ખવડાવ્યું; એ કાનોથી પ્રાચીન ઋષિઓએ ભાત ખાધો. 'તું બહેરો થઈ જશે,' એમ તેણે કહ્યું. 'હું નીચે તરફ, બહાર તરફ કે અંદર તરફ મોઢું કરનાર નથી; હું દ્યાવા-પૃથ્વીના કાનોથી છું. એ કાનોથી મેં તેને ભાત ખવડાવ્યું, એ કાનોથી મેં તેને પ્રાપ્ત કર્યો. આ ભાત સર્વાંગી, સર્વસંયુક્ત, સર્વદેહી છે. જે આ રીતે જાણે છે, તે પણ સર્વાંગી, સર્વસંયુક્ત, સર્વદેહી બની જાય છે.'