અભીવૃતા હિરણ્યેન યદતિષ્ઠ ઋતાવરિ । અશ્વઃ સમુદ્રો ભૂત્વાધ્યસ્કન્દદ્વશે ત્વા
સોનાથી ઢંકાયેલી, જ્યારે એ ઋતુના નિયમ પર ઊભી રહી, ત્યારે ઘોડો સમુદ્ર બનીને તારા ઉપર ચઢ્યો, હે ગાય.
તદ્ભદ્રાઃ સમગચ્છન્ત વશા દેષ્ટ્ર્યથો સ્વધા । અથર્વા યત્ર દીક્ષિતો બર્હિષ્યાસ્ત હિરણ્યયે
પછી શુભ આત્માઓ એકઠા થયા—ગાય, દાત્રી અને સ્વધા; જ્યાં દિક્ષિત અથર્વન સોનાની દૂર્વા પર બેઠા હતા.
વશા માતા રાજન્યસ્ય વશા માતા સ્વધે તવ । વશાયા યજ્ઞ આયુધં તતશ્ચિત્તમજાયત
ગાય રાજાની માતા છે, ગાય તારી માતા છે, હે સ્વધા; ગાયમાંથી યજ્ઞના સાધન ઉત્પન્ન થયા અને ત્યારપછી મન જન્મ્યું.
ઊર્ધ્વો બિન્દુરુદચરદ્બ્રહ્મણઃ કકુદાદધિ । તતસ્ત્વં જજ્ઞિષે વશે તતો હોતાજાયત
ઉપર ઉઠતો બિંદુ બ્રહ્માના શિખરે ઉભો થયો; ત્યાંથી તું જન્મી, હે ગાય, અને ત્યાંથી હોદા જન્મ્યો.
આસ્નસ્તે ગાથા અભવન્ન્ ઉષ્ણિહાભ્યો બલં વશે । પાજસ્યાજ્જજ્ઞે યજ્ઞ સ્તનેભ્યો રશ્મયસ્તવ
તારા માટે ગીતો ઊભા થયા, ઉષ્ણિહ છંદમાંથી તારી પાસે શક્તિ આવી; પાજસના સ્તનમાંથી યજ્ઞ જન્મ્યો, અને તારા પોતાના સ્તનમાંથી કિરણો નીકળ્યા.
{૩૪} ઈર્માભ્યામયનં જાતં સક્થિભ્યાં ચ વશે તવ । આન્ત્રેભ્યો જજ્ઞિરે અત્રા ઉદરાદધિ વીરુધઃ
તારા જાંઘમાંથી ગતિ પેદા થઈ, તારા નિતંબમાંથી તારી શક્તિ આવી; તારા આંતરડામાંથી અત્રિ જન્મ્યા, અને પેટમાંથી વનસ્પતિઓ ઊગ્યા.
યદુદરં વરુણસ્યાનુપ્રાવિશથા વશે । તતસ્ત્વા બ્રહ્મોદહ્વયત્સ હિ નેત્રમવેત્તવ
જ્યારે તું વરુણના પેટમાં તારી શક્તિથી પ્રવેશી, ત્યારે બ્રહ્માએ તને બોલાવ્યું, કારણ કે તે તારી આંખને ઓળખતો હતો.
સર્વે ગર્ભાદવેપન્ત જાયમાનાદસૂસ્વઃ । સસૂવ હિ તામાહુ વશેતિ બ્રહ્મભિઃ કૢપ્તઃ સ હ્યસ્યા બન્ધુઃ
ગર્ભમાં બધા ડરી ગયા, જન્મનાર અને જન્મ આપનારી બંનેથી; તેણે જન્મ આપ્યો, બ્રાહ્મણોએ તેને 'વશા' કહ્યા, કારણ કે એ તેનો સગો છે.
યુધ એકઃ સં સૃજતિ યો અસ્યા એક ઇદ્વશી । તરાંસિ યજ્ઞા અભવન્ તરસાં ચક્ષુરભવદ્વશા
લડાઈમાં એકમાત્ર એ જ સર્જન કરે છે, અહીં પણ એ જ એકમાત્ર સ્વામી છે; યજ્ઞો એના માટે તારાઓ બની ગયા, અને બલવાનની દૃષ્ટિ 'વશા' બની.
વશા યજ્ઞં પ્રત્યગૃહ્ણાદ્વશા સૂર્યમધારયત્। વશાયામન્તરવિશદોદનો બ્રહ્મણા સહ
વશાએ યજ્ઞને સ્વીકાર્યો, વશાએ સૂર્યને ધારણ કર્યો; વશામાં જ અન્નબળી બ્રહ્મા સાથે શુદ્ધ થયું.
વશામેવામૃતમાહુર્વશાં મૃત્યુમુપાસતે । વશેદં સર્વમભવદ્દેવા મનુષ્યા અસુરાઃ પિતર ઋષયઃ
વશાને અમૃત કહે છે, વશાને મૃત્યુરૂપે પૂજે છે; આ બધું વશા બની ગયું—દેવતા, મનુષ્યો, અસુરો, પિતૃઓ અને ઋષિઓ.
ય એવં વિદ્યાત્સ વશાં પ્રતિ ગૃહ્ણીયાત્। તથા હિ યજ્ઞઃ સર્વપાદ્દુહે દાત્રેઽનપસ્ફુરન્
જે આ રીતે જાણે, તેને વશાને ગ્રહણ કરવી જોઈએ; કારણ કે એ રીતે યજ્ઞ આપનારને બધું ફળ આપે છે, ક્યારેય નિષ્ફળ થતો નથી.
તિસ્રો જિહ્વા વરુણસ્યાન્તર્દીદ્યત્યાસનિ । તાસાં યા મધ્યે રાજતિ સા વશા દુષ્પ્રતિગ્રહા
વરુણની ત્રણ જીભો અંદર તેજથી ઝળહળી રહી છે; તેમાં જે મધ્યમાં શાસન કરે છે, એ વશા છે, જેને મેળવવી અઘરી છે.
ચતુર્ધા રેતો અભવદ્વશાયાઃ । આપસ્તુરીયમમૃતં તુરીયં યજ્ઞસ્તુરીયં પશવસ્તુરીયમ્
વશાનું બીજ ચાર ભાગમાં વહેંચાયું: પાણી, ચોથું અમૃત, ચોથું યજ્ઞ, અને ચોથું પશુઓ.
વશા દ્યૌર્વશા પૃથિવી વશા વિષ્ણુઃ પ્રજાપતિઃ । વશાયા દુગ્ધમપિબન્ત્સાધ્યા વસવશ્ચ યે
વશા જ આકાશ છે, વશા જ ધરતી છે, વશા જ વિષ્ણુ અને પ્રજાપતિ છે; સાધ્ય અને વસુઓએ વશાનું દુધ પીધું.
વશાયા દુગ્ધં પીત્વા સાધ્યા વસવશ્ચ યે । તે વૈ બ્રધ્નસ્ય વિષ્ટપિ પયો અસ્યા ઉપાસતે
વશાનું દુધ પીધા પછી સાધ્ય અને વસુઓ બ્રધ્નના નિવાસસ્થાનનું દુધ પૂજે છે.
સોમમેનામેકે દુહ્રે ઘૃતમેક ઉપાસતે । ય એવં વિદુષે વશાં દદુસ્તે ગતાસ્ત્રિદિવં દિવઃ
કેટલાંક એમાંથી સોમ દૂધે છે, કેટલાંક ઘીનું પૂજન કરે છે; જે વશા જાણનારને આપે છે, તેઓ ત્રીજા સ્વર્ગે પહોંચે છે.
બ્રાહ્મણેભ્યો વશાં દત્ત્વા સર્વાંલ્લોકાન્ત્સમશ્નુતે । ઋતં હ્યસ્યામાર્પિતમપિ બ્રહ્માથો તપઃ
બ્રાહ્મણોને વશા આપ્યા પછી, બધા લોક પ્રાપ્ત થાય છે; કારણ કે તેમાં સત્ય સ્થાપિત છે, અને બ્રહ્મા તથા તપ પણ.
વશાં દેવા ઉપ જીવન્તિ વશાં મનુષ્યા ઉત । વશેદં સર્વમભવદ્યાવત્સૂર્યો વિપશ્યતિ
દેવતાઓ વશાથી જીવે છે, મનુષ્યો પણ; આ બધું વશા બની ગયું, જેટલું સૂર્ય જોઈ શકે છે.
અગ્ને જાયસ્વાદિતિર્નાથિતેયં બ્રહ્મૌદનં પચતિ પુત્રકામા । સપ્તઋષયો ભૂતકૃતસ્તે ત્વા મન્થન્તુ પ્રજયા સહેહ
અગ્નિ, તું જન્મ લે, અદિતિ તારી રક્ષક છે. જે સંતાન ઇચ્છે છે, તેમના માટે એ બ્રહ્મોદન પકાવે છે. સાત ઋષિઓ, સૃષ્ટિના સર્જકોએ, અહીં તને સંતાન સાથે મથ્યા છે.
કૃણુત ધૂમં વૃષણઃ સખાયોઽદ્રોઘાવિતા વાચમચ્છ । અયમગ્નિઃ પૃતનાષાટ્સુવીરો યેન દેવા અસહન્ત દસ્યૂન્
મિત્રો, બળવાન બની ધૂમાડો કરો, કપટ વિના, અને સાચી વાત બોલાવો; આ અગ્નિ સૈન્યનો વિનાશક અને વીર છે, જેના દ્વારા દેવતાઓએ દૈત્યોને હરાવ્યા હતા.
અગ્નેઽજનિષ્ઠા મહતે વીર્યાય બ્રહ્મૌદનાય પક્તવે જાતવેદઃ । સપ્તઋષયો ભૂતકૃતસ્તે ત્વાજીજનન્ન્ અસ્યૈ રયિં સર્વવીરં નિ યચ્છ
અગ્નિ, તું મહાન બળ માટે જન્મ્યો, બ્રહ્મોદન પકાવવા માટે, જન્મ જાણનારો; સાત ઋષિઓ, સૃષ્ટિના સર્જકોએ, તને ઉત્પન્ન કર્યો, એ માટે એ સ્ત્રીને સર્વવીર્ય સંપત્તિ આપ અને સ્થિર કર.
સમિદ્ધો અગ્ને સમિધા સમિધ્યસ્વ વિદ્વાન્ દેવાન્ યજ્ઞિયામેહ વક્ષઃ । તેભ્યો હવિઃ શ્રપયં જાતવેદ ઉત્તમં નાકમધિ રોહયેમમ્
હે અગ્નિ, તું યોગ્ય રીતે પ્રજ્વલિત થા, અને વિદ્વાન બની દેવતાઓને અહીં પધરાવ. જાતવેદા, તેમના માટે શ્રેષ્ઠ હવન અર્પણ કર અને આ યજમાનને સર્વોચ્ચ સ્વર્ગમાં પહોંચાડ.
ત્રેધા ભાગો નિહિતો યઃ પુરા વો દેવાનાં પિતૄણાં મર્ત્યાનામ્ । અંશાં જાનીધ્વં વિ ભજામિ તાન્ વો યો દેવાનાં સ ઇમાં પારયાતિ
પહેલાં જે ત્રિભાગ વિભાજિત કરવામાં આવ્યા હતા — દેવો, પિતૃઓ અને મરણશીલ મનુષ્યો માટે — એ દરેક ભાગને ઓળખ અને હું એ બધું તને વહેંચી આપું છું. જે દેવોનો છે, એ આ યજ્ઞને પાર પાડે.
અગ્ને સહસ્વાન્ અભિભૂરભીદસિ નીચો ન્યુબ્જ દ્વિષતઃ સપત્નાન્ । ઇયં માત્રા મીયમાના મિતા ચ સજાતાંસ્તે બલિહૃતઃ કૃણોતુ
હે અગ્નિ, તું શક્તિશાળી અને વિજયી છે, શત્રુઓ અને સ્પર્ધકોને દબાવી દે, નમાવી દે. આ માપ, આ સીમા અને સમાન જાતિના લોકો, બલિ ગ્રહણ કરનારા લોકોને નિષ્ફળ બનાવે.
સાકં સજાતૈઃ પયસા સહૈધ્યુદુબ્જૈનાં મહતે વીર્યાય । ઊર્ધ્વો નાકસ્યાધિ રોહ વિષ્ટપં સ્વર્ગો લોક ઇતિ યં વદન્તિ
સમાન જાતિના અને પોષણ સાથે તું જોડાઈ, મહાન શક્તિ માટે એક થા. સર્વોચ્ચ સ્વર્ગમાં ઊંચે ઉઠ, એ જગ્યા સુધી પહોંચ જેને સ્વર્ગલોક કહે છે.
ઇયં મહી પ્રતિ ગૃહ્ણાતુ ચર્મ પૃથિવી દેવી સુમનસ્યમાના । અથ ગચ્છેમ સુકૃતસ્ય લોકમ્
આ મહાન પૃથ્વી દેવી આનંદથી આ ચામડીને સ્વીકાર કરે. પછી આપણે સારા કર્મ કરનારા લોકોના લોકમાં પહોંચી શકીએ.
એતૌ ગ્રાવાણૌ સયુજા યુઙ્ધિ ચર્મણિ નિર્બિન્ધ્યંશૂન્ યજમાનાય સાધુ । અવઘ્નતી નિ જહિ ય ઇમાં પૃતન્યવ ઊર્ધ્વં પ્રજામુદ્ભરન્ત્યુદૂહ
આ બે પથ્થરોને ચામડી માટે જોડ, યજમાન માટે સૂત્રોને પાર પાડ. જે વિરોધ કરે છે, જે સંતાનને ઊંચે ઉઠાવે છે, તેમને તું નીચે દબાવી દે અને દૂર કરી દે.
ગૃહાણ ગ્રાવાણૌ સકૃતૌ વીર હસ્ત આ તે દેવા યજ્ઞિયા યજ્ઞમગુઃ । ત્રયો વરા યતમાંસ્ત્વં વૃણીષે તાસ્તે સમૃદ્ધીરિહ રાધયામિ
વીર હાથો, આ બે પથ્થરો લઈ લો, દેવોએ તારા માટે યજ્ઞ પ્રાપ્ત કર્યો છે. તું ત્રણ વર માંગે છે, હું એ તને અહીં પૂર્ણ કરું છું.
{૧} ઇયં તે ધીતિરિદમુ તે જનિત્રં ગૃહ્ણાતુ ત્વામદિતિઃ શૂરપુત્રા । પરા પુનીહિ ય ઇમાં પૃતન્યવોઽસ્યૈ રયિં સર્વવીરં નિ યચ્છ
આ તારી બુદ્ધિ છે, આ તારો મૂળ છે; અદિતિ, વીરપુત્ર, તને સ્વીકાર કરે. જે વિરોધ કરે છે તેને દૂર કરી દે, અને એને સર્વવીર સમૃદ્ધિ આપ.