યજ્ઞપદીરાક્ષીરા સ્વધાપ્રાણા મહીલુકા । વશા પર્જન્યપત્ની દેવાઁ અપ્યેતિ બ્રહ્મણા
એ યજ્ઞનો માર્ગ છે, એના દૂધ જેવા નેત્ર છે, સ્વધા એનો શ્વાસ છે, અને એ મહાનતામાં વસે છે; એ ગાય, પર્જન્યની પત્ની, દેવતાઓ પાસે બ્રહ્મા સાથે આવે છે.
અનુ ત્વાગ્નિઃ પ્રાવિશદનુ સોમો વશે ત્વા । ઊધસ્તે ભદ્રે પર્જન્યો વિદ્યુતસ્તે સ્તના વશે
અગ્નિ તારા અંદર પ્રવેશ્યો છે, સોમ પણ તારા અંદર છે, હે ગાય; પર્જન્યે તને સુંદર થનપાટું આપ્યું છે અને વીજળી તારો સ્તન છે, હે ગાય.
અપસ્ત્વં ધુક્ષે પ્રથમા ઉર્વરા અપરા વશે । તૃતીયં રાષ્ટ્રં ધુક્ષેઽન્નં ક્ષીરં વશે ત્વમ્
તમે પહેલા જળને દૂધ આપ્યું, પછી ઉપજાઉ જમીનને, હે ગાય; ત્રીજું રાષ્ટ્રને દૂધ આપ્યું—અન્ન અને દૂધ બંને તારા અંદર છે.
યદાદિત્યૈર્હૂયમાનોપાતિષ્ઠ ઋતવરિ । ઇન્દ્રઃ સહસ્રં પાત્રાન્ત્સોમં ત્વાપાયયદ્વશે
જ્યારે આદિત્યો દ્વારા બોલાવવામાં આવીને તું ઋતુઓ પાસે ઊભી રહી, ત્યારે ઇન્દ્રે તને હજારો વાસણો સોમ પીવડાવ્યું, હે ગાય.
યદનૂચીન્દ્રમૈરાત્ત્વા ઋષભોઽહ્વયત્। તસ્માત્તે વૃત્રહા પયઃ ક્ષીરં ક્રુદ્ધોઽહરદ્વશે
જ્યારે અનુચિ અને ઇન્દ્રમાએ તને બોલાવીને વાછરડા (પુરૂષ)એ બોલાવી, ત્યારે વૃત્રને હરનાર ક્રોધિત થઈને તારા દૂધ લઈ ગયો, હે ગાય.
{૩૩} યત્તે ક્રુદ્ધો ધનપતિરા ક્ષીરમહરદ્વશે । ઇદં તદદ્ય નાકસ્ત્રિષુ પાત્રેષુ રક્ષતિ
જ્યારે ધનની માલિકે ક્રોધથી તારો દૂધ લઈ લીધો, હે ગાય, એ આજે આકાશમાં ત્રણ વાસણોમાં સુરક્ષિત છે.
ત્રિષુ પાત્રેષુ તં સોમમા દેવ્યહરદ્વશા । અથર્વા યત્ર દીક્ષિતો બર્હિષ્યાસ્ત હિરણ્યયે
ત્રણ વાસણોમાં દેવતાગાય એ સોમ લઈ ગઈ; જ્યાં દિક્ષિત અથર્વન સોનાની દૂર્વા પર બેઠા હતા.
સં હિ સોમેનાગત સમુ સર્વેણ પદ્વતા । વશા સમુદ્રમધ્યષ્ઠદ્ગન્ધર્વૈઃ કલિભિઃ સહ
એ સોમ સાથે, બધા માર્ગો સાથે એક થઈ આવી; ગાય સમુદ્રના મધ્યમાં ગંધર્વો અને કલિઓ સાથે ઊભી રહી.
સં હિ વાતેનાગત સમુ સર્વૈઃ પતત્રિભિઃ । વશા સમુદ્રે પ્રાનૃત્યદૃચઃ સામાનિ બિભ્રતી
એ પવન સાથે, બધા પક્ષીઓ સાથે એક થઈ આવી; ગાય સમુદ્રમાં નાચી, ઋચા અને સામ ગીતો સાથે.
સં હિ સૂર્યેણાગત સમુ સર્વેણ ચક્ષુષા । વશા સમુદ્રમત્યખ્યદ્ભદ્રા જ્યોતીંષિ બિભ્રતી
એ સૂર્ય સાથે, બધા દ્રષ્ટિ સાથે એક થઈ આવી; ગાય શુભ પ્રકાશો લઈને સમુદ્ર પાર કરી ગઈ.
અભીવૃતા હિરણ્યેન યદતિષ્ઠ ઋતાવરિ । અશ્વઃ સમુદ્રો ભૂત્વાધ્યસ્કન્દદ્વશે ત્વા
સોનાથી ઢંકાયેલી, જ્યારે એ ઋતુના નિયમ પર ઊભી રહી, ત્યારે ઘોડો સમુદ્ર બનીને તારા ઉપર ચઢ્યો, હે ગાય.
તદ્ભદ્રાઃ સમગચ્છન્ત વશા દેષ્ટ્ર્યથો સ્વધા । અથર્વા યત્ર દીક્ષિતો બર્હિષ્યાસ્ત હિરણ્યયે
પછી શુભ આત્માઓ એકઠા થયા—ગાય, દાત્રી અને સ્વધા; જ્યાં દિક્ષિત અથર્વન સોનાની દૂર્વા પર બેઠા હતા.
વશા માતા રાજન્યસ્ય વશા માતા સ્વધે તવ । વશાયા યજ્ઞ આયુધં તતશ્ચિત્તમજાયત
ગાય રાજાની માતા છે, ગાય તારી માતા છે, હે સ્વધા; ગાયમાંથી યજ્ઞના સાધન ઉત્પન્ન થયા અને ત્યારપછી મન જન્મ્યું.
ઊર્ધ્વો બિન્દુરુદચરદ્બ્રહ્મણઃ કકુદાદધિ । તતસ્ત્વં જજ્ઞિષે વશે તતો હોતાજાયત
ઉપર ઉઠતો બિંદુ બ્રહ્માના શિખરે ઉભો થયો; ત્યાંથી તું જન્મી, હે ગાય, અને ત્યાંથી હોદા જન્મ્યો.
આસ્નસ્તે ગાથા અભવન્ન્ ઉષ્ણિહાભ્યો બલં વશે । પાજસ્યાજ્જજ્ઞે યજ્ઞ સ્તનેભ્યો રશ્મયસ્તવ
તારા માટે ગીતો ઊભા થયા, ઉષ્ણિહ છંદમાંથી તારી પાસે શક્તિ આવી; પાજસના સ્તનમાંથી યજ્ઞ જન્મ્યો, અને તારા પોતાના સ્તનમાંથી કિરણો નીકળ્યા.
{૩૪} ઈર્માભ્યામયનં જાતં સક્થિભ્યાં ચ વશે તવ । આન્ત્રેભ્યો જજ્ઞિરે અત્રા ઉદરાદધિ વીરુધઃ
તારા જાંઘમાંથી ગતિ પેદા થઈ, તારા નિતંબમાંથી તારી શક્તિ આવી; તારા આંતરડામાંથી અત્રિ જન્મ્યા, અને પેટમાંથી વનસ્પતિઓ ઊગ્યા.
યદુદરં વરુણસ્યાનુપ્રાવિશથા વશે । તતસ્ત્વા બ્રહ્મોદહ્વયત્સ હિ નેત્રમવેત્તવ
જ્યારે તું વરુણના પેટમાં તારી શક્તિથી પ્રવેશી, ત્યારે બ્રહ્માએ તને બોલાવ્યું, કારણ કે તે તારી આંખને ઓળખતો હતો.
સર્વે ગર્ભાદવેપન્ત જાયમાનાદસૂસ્વઃ । સસૂવ હિ તામાહુ વશેતિ બ્રહ્મભિઃ કૢપ્તઃ સ હ્યસ્યા બન્ધુઃ
ગર્ભમાં બધા ડરી ગયા, જન્મનાર અને જન્મ આપનારી બંનેથી; તેણે જન્મ આપ્યો, બ્રાહ્મણોએ તેને 'વશા' કહ્યા, કારણ કે એ તેનો સગો છે.
યુધ એકઃ સં સૃજતિ યો અસ્યા એક ઇદ્વશી । તરાંસિ યજ્ઞા અભવન્ તરસાં ચક્ષુરભવદ્વશા
લડાઈમાં એકમાત્ર એ જ સર્જન કરે છે, અહીં પણ એ જ એકમાત્ર સ્વામી છે; યજ્ઞો એના માટે તારાઓ બની ગયા, અને બલવાનની દૃષ્ટિ 'વશા' બની.
વશા યજ્ઞં પ્રત્યગૃહ્ણાદ્વશા સૂર્યમધારયત્। વશાયામન્તરવિશદોદનો બ્રહ્મણા સહ
વશાએ યજ્ઞને સ્વીકાર્યો, વશાએ સૂર્યને ધારણ કર્યો; વશામાં જ અન્નબળી બ્રહ્મા સાથે શુદ્ધ થયું.
વશામેવામૃતમાહુર્વશાં મૃત્યુમુપાસતે । વશેદં સર્વમભવદ્દેવા મનુષ્યા અસુરાઃ પિતર ઋષયઃ
વશાને અમૃત કહે છે, વશાને મૃત્યુરૂપે પૂજે છે; આ બધું વશા બની ગયું—દેવતા, મનુષ્યો, અસુરો, પિતૃઓ અને ઋષિઓ.
ય એવં વિદ્યાત્સ વશાં પ્રતિ ગૃહ્ણીયાત્। તથા હિ યજ્ઞઃ સર્વપાદ્દુહે દાત્રેઽનપસ્ફુરન્
જે આ રીતે જાણે, તેને વશાને ગ્રહણ કરવી જોઈએ; કારણ કે એ રીતે યજ્ઞ આપનારને બધું ફળ આપે છે, ક્યારેય નિષ્ફળ થતો નથી.
તિસ્રો જિહ્વા વરુણસ્યાન્તર્દીદ્યત્યાસનિ । તાસાં યા મધ્યે રાજતિ સા વશા દુષ્પ્રતિગ્રહા
વરુણની ત્રણ જીભો અંદર તેજથી ઝળહળી રહી છે; તેમાં જે મધ્યમાં શાસન કરે છે, એ વશા છે, જેને મેળવવી અઘરી છે.
ચતુર્ધા રેતો અભવદ્વશાયાઃ । આપસ્તુરીયમમૃતં તુરીયં યજ્ઞસ્તુરીયં પશવસ્તુરીયમ્
વશાનું બીજ ચાર ભાગમાં વહેંચાયું: પાણી, ચોથું અમૃત, ચોથું યજ્ઞ, અને ચોથું પશુઓ.
વશા દ્યૌર્વશા પૃથિવી વશા વિષ્ણુઃ પ્રજાપતિઃ । વશાયા દુગ્ધમપિબન્ત્સાધ્યા વસવશ્ચ યે
વશા જ આકાશ છે, વશા જ ધરતી છે, વશા જ વિષ્ણુ અને પ્રજાપતિ છે; સાધ્ય અને વસુઓએ વશાનું દુધ પીધું.
વશાયા દુગ્ધં પીત્વા સાધ્યા વસવશ્ચ યે । તે વૈ બ્રધ્નસ્ય વિષ્ટપિ પયો અસ્યા ઉપાસતે
વશાનું દુધ પીધા પછી સાધ્ય અને વસુઓ બ્રધ્નના નિવાસસ્થાનનું દુધ પૂજે છે.
સોમમેનામેકે દુહ્રે ઘૃતમેક ઉપાસતે । ય એવં વિદુષે વશાં દદુસ્તે ગતાસ્ત્રિદિવં દિવઃ
કેટલાંક એમાંથી સોમ દૂધે છે, કેટલાંક ઘીનું પૂજન કરે છે; જે વશા જાણનારને આપે છે, તેઓ ત્રીજા સ્વર્ગે પહોંચે છે.
બ્રાહ્મણેભ્યો વશાં દત્ત્વા સર્વાંલ્લોકાન્ત્સમશ્નુતે । ઋતં હ્યસ્યામાર્પિતમપિ બ્રહ્માથો તપઃ
બ્રાહ્મણોને વશા આપ્યા પછી, બધા લોક પ્રાપ્ત થાય છે; કારણ કે તેમાં સત્ય સ્થાપિત છે, અને બ્રહ્મા તથા તપ પણ.
વશાં દેવા ઉપ જીવન્તિ વશાં મનુષ્યા ઉત । વશેદં સર્વમભવદ્યાવત્સૂર્યો વિપશ્યતિ
દેવતાઓ વશાથી જીવે છે, મનુષ્યો પણ; આ બધું વશા બની ગયું, જેટલું સૂર્ય જોઈ શકે છે.
અગ્ને જાયસ્વાદિતિર્નાથિતેયં બ્રહ્મૌદનં પચતિ પુત્રકામા । સપ્તઋષયો ભૂતકૃતસ્તે ત્વા મન્થન્તુ પ્રજયા સહેહ
અગ્નિ, તું જન્મ લે, અદિતિ તારી રક્ષક છે. જે સંતાન ઇચ્છે છે, તેમના માટે એ બ્રહ્મોદન પકાવે છે. સાત ઋષિઓ, સૃષ્ટિના સર્જકોએ, અહીં તને સંતાન સાથે મથ્યા છે.