{૩૦} ઘૃતં પ્રોક્ષન્તી સુભગા દેવી દેવાન્ ગમિષ્યતિ । પક્તારમઘ્ન્યે મા હિંસીર્દિવં પ્રેહિ શતૌદને
ઘીથી છાંટતી શુભ દેવી દેવતાઓ પાસે જશે; હે અઘ્નેય, રસોઈયાને દુઃખ ન આપ, અનેકને પોષણ આપતી, સ્વર્ગે જા.
યે દેવા દિવિષદો અન્તરિક્ષસદશ્ચ યે યે ચેમે ભૂમ્યામધિ । તેભ્યસ્ત્વં ધુક્ષ્વ સર્વદા ક્ષીરં સર્પિરથો મધુ
જે દેવતાઓ સ્વર્ગમાં, આકાશમાં અને પૃથ્વી પર વસે છે—તુ એમને હંમેશા દૂધ, ઘી અને મધ આપતી રહે.
યત્તે શિરો યત્તે મુખં યૌ કર્ણૌ યે ચ તે હનૂ । આમિક્ષાં દુહ્રતાં દાત્રે ક્ષીરં સર્પિરથો મધુ
તારું માથું, તારો મોઢો, તારા બે કાન અને તારા જડબા—એ બધાં દાતા માટે દૂધ, ઘી અને મધ આપે.
યૌ ત ઓષ્ઠૌ યે નાસિકે યે શૃઙ્ગે યે ચ તેઽક્ષિણી । આમિક્ષાં દુહ્રતાં દાત્રે ક્ષીરં સર્પિરથો મધુ
તારા બે હોઠ, તારી નાક, તારા શિંગડા અને તારી આંખો—એ બધાં દાતા માટે દૂધ, ઘી અને મધ આપે.
યત્તે ક્લોમા યદ્ધૃદયં પુરીતત્સહકણ્ઠિકા । આમિક્ષાં દુહ્રતાં દાત્રે ક્ષીરં સર્પિરથો મધુ
તારો પળી, તું હૃદય, ફેફસા અને ગળું—એ બધાં દાતા માટે દૂધ, ઘી અને મધ આપે.
નમસ્તે જાયમાનાયૈ જાતાયા ઉત તે નમઃ । બાલેભ્યઃ શફેભ્યો રૂપાયાઘ્ન્યે તે નમઃ
હે જન્મતી, તને વંદન; હે જન્મેલી, તને પણ વંદન. તારા બચ્ચાં, તારા ખુરા અને તારી સુંદરતા—all અઘ્નેય, તને વંદન.
યો વિદ્યાત્સપ્ત પ્રવતઃ સપ્ત વિદ્યાત્પરાવતઃ । શિરો યજ્ઞસ્ય યો વિદ્યાત્સ વશાં પ્રતિ ગૃહ્ણીયાત્
જે વ્યક્તિ એ સાત પ્રવેશદ્વારો જાણે છે, સાત બહાર નીકળવાના માર્ગો જાણે છે, અને યજ્ઞનું શિરસ્થાન જાણે છે—માત્ર એ જ ગાયને પકડી શકે છે.
વેદાહં સપ્ત પ્રવતઃ સપ્ત વેદ પરાવતઃ । શિરો યજ્ઞસ્યાહં વેદ સોમં ચાસ્યાં વિચક્ષણમ્
હું એ સાત પ્રવેશદ્વારો જાણું છું, સાત બહાર નીકળવાના માર્ગો પણ જાણું છું; હું યજ્ઞનું શિરસ્થાન જાણું છું અને એમાં રહેલો સોમ પણ સ્પષ્ટ જોઈ શકું છું.
યયા દ્યૌર્યયા પૃથિવી યયાપો ગુપિતા ઇમાઃ । વશાં સહસ્રધારાં બ્રહ્મણાચ્છાવદામસિ
જેના દ્વારા આકાશ, પૃથ્વી અને આ જળો રક્ષાય છે—એ હજારો ધારો ધરાવતી ગાય દ્વારા આપણે બ્રહ્માનું કલ્યાણ માંગીએ છીએ.
શતં કંસાઃ શતં દોગ્ધારઃ શતં ગોપ્તારો અધિ પૃષ્ઠે અસ્યાઃ । યે દેવાસ્તસ્યાં પ્રાણન્તિ તે વશાં વિદુરેકધા
એના પીઠ પર સો વાસણો, સો દુધવાલા અને સો રક્ષક છે; એ ગાયમાં જે દેવતાઓ શ્વાસ લે છે, તેઓ એ ગાયને એકરૂપ જાણે છે.
યજ્ઞપદીરાક્ષીરા સ્વધાપ્રાણા મહીલુકા । વશા પર્જન્યપત્ની દેવાઁ અપ્યેતિ બ્રહ્મણા
એ યજ્ઞનો માર્ગ છે, એના દૂધ જેવા નેત્ર છે, સ્વધા એનો શ્વાસ છે, અને એ મહાનતામાં વસે છે; એ ગાય, પર્જન્યની પત્ની, દેવતાઓ પાસે બ્રહ્મા સાથે આવે છે.
અનુ ત્વાગ્નિઃ પ્રાવિશદનુ સોમો વશે ત્વા । ઊધસ્તે ભદ્રે પર્જન્યો વિદ્યુતસ્તે સ્તના વશે
અગ્નિ તારા અંદર પ્રવેશ્યો છે, સોમ પણ તારા અંદર છે, હે ગાય; પર્જન્યે તને સુંદર થનપાટું આપ્યું છે અને વીજળી તારો સ્તન છે, હે ગાય.
અપસ્ત્વં ધુક્ષે પ્રથમા ઉર્વરા અપરા વશે । તૃતીયં રાષ્ટ્રં ધુક્ષેઽન્નં ક્ષીરં વશે ત્વમ્
તમે પહેલા જળને દૂધ આપ્યું, પછી ઉપજાઉ જમીનને, હે ગાય; ત્રીજું રાષ્ટ્રને દૂધ આપ્યું—અન્ન અને દૂધ બંને તારા અંદર છે.
યદાદિત્યૈર્હૂયમાનોપાતિષ્ઠ ઋતવરિ । ઇન્દ્રઃ સહસ્રં પાત્રાન્ત્સોમં ત્વાપાયયદ્વશે
જ્યારે આદિત્યો દ્વારા બોલાવવામાં આવીને તું ઋતુઓ પાસે ઊભી રહી, ત્યારે ઇન્દ્રે તને હજારો વાસણો સોમ પીવડાવ્યું, હે ગાય.
યદનૂચીન્દ્રમૈરાત્ત્વા ઋષભોઽહ્વયત્। તસ્માત્તે વૃત્રહા પયઃ ક્ષીરં ક્રુદ્ધોઽહરદ્વશે
જ્યારે અનુચિ અને ઇન્દ્રમાએ તને બોલાવીને વાછરડા (પુરૂષ)એ બોલાવી, ત્યારે વૃત્રને હરનાર ક્રોધિત થઈને તારા દૂધ લઈ ગયો, હે ગાય.
{૩૩} યત્તે ક્રુદ્ધો ધનપતિરા ક્ષીરમહરદ્વશે । ઇદં તદદ્ય નાકસ્ત્રિષુ પાત્રેષુ રક્ષતિ
જ્યારે ધનની માલિકે ક્રોધથી તારો દૂધ લઈ લીધો, હે ગાય, એ આજે આકાશમાં ત્રણ વાસણોમાં સુરક્ષિત છે.
ત્રિષુ પાત્રેષુ તં સોમમા દેવ્યહરદ્વશા । અથર્વા યત્ર દીક્ષિતો બર્હિષ્યાસ્ત હિરણ્યયે
ત્રણ વાસણોમાં દેવતાગાય એ સોમ લઈ ગઈ; જ્યાં દિક્ષિત અથર્વન સોનાની દૂર્વા પર બેઠા હતા.
સં હિ સોમેનાગત સમુ સર્વેણ પદ્વતા । વશા સમુદ્રમધ્યષ્ઠદ્ગન્ધર્વૈઃ કલિભિઃ સહ
એ સોમ સાથે, બધા માર્ગો સાથે એક થઈ આવી; ગાય સમુદ્રના મધ્યમાં ગંધર્વો અને કલિઓ સાથે ઊભી રહી.
સં હિ વાતેનાગત સમુ સર્વૈઃ પતત્રિભિઃ । વશા સમુદ્રે પ્રાનૃત્યદૃચઃ સામાનિ બિભ્રતી
એ પવન સાથે, બધા પક્ષીઓ સાથે એક થઈ આવી; ગાય સમુદ્રમાં નાચી, ઋચા અને સામ ગીતો સાથે.
સં હિ સૂર્યેણાગત સમુ સર્વેણ ચક્ષુષા । વશા સમુદ્રમત્યખ્યદ્ભદ્રા જ્યોતીંષિ બિભ્રતી
એ સૂર્ય સાથે, બધા દ્રષ્ટિ સાથે એક થઈ આવી; ગાય શુભ પ્રકાશો લઈને સમુદ્ર પાર કરી ગઈ.
અભીવૃતા હિરણ્યેન યદતિષ્ઠ ઋતાવરિ । અશ્વઃ સમુદ્રો ભૂત્વાધ્યસ્કન્દદ્વશે ત્વા
સોનાથી ઢંકાયેલી, જ્યારે એ ઋતુના નિયમ પર ઊભી રહી, ત્યારે ઘોડો સમુદ્ર બનીને તારા ઉપર ચઢ્યો, હે ગાય.
તદ્ભદ્રાઃ સમગચ્છન્ત વશા દેષ્ટ્ર્યથો સ્વધા । અથર્વા યત્ર દીક્ષિતો બર્હિષ્યાસ્ત હિરણ્યયે
પછી શુભ આત્માઓ એકઠા થયા—ગાય, દાત્રી અને સ્વધા; જ્યાં દિક્ષિત અથર્વન સોનાની દૂર્વા પર બેઠા હતા.
વશા માતા રાજન્યસ્ય વશા માતા સ્વધે તવ । વશાયા યજ્ઞ આયુધં તતશ્ચિત્તમજાયત
ગાય રાજાની માતા છે, ગાય તારી માતા છે, હે સ્વધા; ગાયમાંથી યજ્ઞના સાધન ઉત્પન્ન થયા અને ત્યારપછી મન જન્મ્યું.
ઊર્ધ્વો બિન્દુરુદચરદ્બ્રહ્મણઃ કકુદાદધિ । તતસ્ત્વં જજ્ઞિષે વશે તતો હોતાજાયત
ઉપર ઉઠતો બિંદુ બ્રહ્માના શિખરે ઉભો થયો; ત્યાંથી તું જન્મી, હે ગાય, અને ત્યાંથી હોદા જન્મ્યો.
આસ્નસ્તે ગાથા અભવન્ન્ ઉષ્ણિહાભ્યો બલં વશે । પાજસ્યાજ્જજ્ઞે યજ્ઞ સ્તનેભ્યો રશ્મયસ્તવ
તારા માટે ગીતો ઊભા થયા, ઉષ્ણિહ છંદમાંથી તારી પાસે શક્તિ આવી; પાજસના સ્તનમાંથી યજ્ઞ જન્મ્યો, અને તારા પોતાના સ્તનમાંથી કિરણો નીકળ્યા.
{૩૪} ઈર્માભ્યામયનં જાતં સક્થિભ્યાં ચ વશે તવ । આન્ત્રેભ્યો જજ્ઞિરે અત્રા ઉદરાદધિ વીરુધઃ
તારા જાંઘમાંથી ગતિ પેદા થઈ, તારા નિતંબમાંથી તારી શક્તિ આવી; તારા આંતરડામાંથી અત્રિ જન્મ્યા, અને પેટમાંથી વનસ્પતિઓ ઊગ્યા.
યદુદરં વરુણસ્યાનુપ્રાવિશથા વશે । તતસ્ત્વા બ્રહ્મોદહ્વયત્સ હિ નેત્રમવેત્તવ
જ્યારે તું વરુણના પેટમાં તારી શક્તિથી પ્રવેશી, ત્યારે બ્રહ્માએ તને બોલાવ્યું, કારણ કે તે તારી આંખને ઓળખતો હતો.
સર્વે ગર્ભાદવેપન્ત જાયમાનાદસૂસ્વઃ । સસૂવ હિ તામાહુ વશેતિ બ્રહ્મભિઃ કૢપ્તઃ સ હ્યસ્યા બન્ધુઃ
ગર્ભમાં બધા ડરી ગયા, જન્મનાર અને જન્મ આપનારી બંનેથી; તેણે જન્મ આપ્યો, બ્રાહ્મણોએ તેને 'વશા' કહ્યા, કારણ કે એ તેનો સગો છે.
યુધ એકઃ સં સૃજતિ યો અસ્યા એક ઇદ્વશી । તરાંસિ યજ્ઞા અભવન્ તરસાં ચક્ષુરભવદ્વશા
લડાઈમાં એકમાત્ર એ જ સર્જન કરે છે, અહીં પણ એ જ એકમાત્ર સ્વામી છે; યજ્ઞો એના માટે તારાઓ બની ગયા, અને બલવાનની દૃષ્ટિ 'વશા' બની.
વશા યજ્ઞં પ્રત્યગૃહ્ણાદ્વશા સૂર્યમધારયત્। વશાયામન્તરવિશદોદનો બ્રહ્મણા સહ
વશાએ યજ્ઞને સ્વીકાર્યો, વશાએ સૂર્યને ધારણ કર્યો; વશામાં જ અન્નબળી બ્રહ્મા સાથે શુદ્ધ થયું.