યેભિર્વાત ઇષિતઃ પ્રવાતિ યે દદન્તે પઞ્ચ દિશઃ સધ્રીચીઃ । ય આહુતિમત્યમન્યન્ત દેવા અપાં નેતારઃ કતમે ત આસન્
જેના દ્વારા પવન ફૂંકાય છે, જે પાંચ દિશાઓ આપે છે; જે પોતાને હવનવાળા માને છે, એ જ દેવો, પાણીના નેતા — એ કોણ હતા?
ઇમામેષાં પૃથિવીં વસ્ત એકોઽન્તરિક્ષં પર્યેકો બભૂવ । દિવમેષાં દદતે યો વિધર્તા વિશ્વા આશાઃ પ્રતિ રક્ષન્ત્યેકે
એમામાંથી એક પૃથ્વી પર વસે છે, એક આકાશમાં ફરે છે; એક એમને આકાશ આપે છે, જે વ્યવસ્થાપક છે; બીજા સર્વ દિશાઓનું રક્ષણ કરે છે.
યો વિદ્યાત્સૂત્રં વિતતં યસ્મિન્ન્ ઓતાઃ પ્રજા ઇમાઃ । સૂત્રં સૂત્રસ્ય યો વિદ્યાદ્સ વિદ્યાદ્બ્રાહ્મણં મહત્
જેને એ દોર જાણે છે, જેમાં આ સર્વ પ્રજાઓ વણાયેલી છે; જે દોરની દોર જાણે છે, એ મહાન બ્રાહ્મણને જાણે છે.
વેદાહં સૂત્રં વિતતં યસ્મિન્ન્ ઓતાઃ પ્રજા ઇમાઃ । સૂત્રં સૂત્રસ્યાહં વેદાથો યદ્બ્રાહ્મણં મહદ્
હું એ દોર જાણું છું, જેમાં આ સર્વ પ્રજાઓ વણાયેલી છે; હું દોરની દોર જાણું છું, અને તેથી મહાન બ્રાહ્મણને જાણું છું.
યદન્તરા દ્યાવાપૃથિવી અગ્નિરૈત્પ્રદહન્ વિશ્વદાવ્યઃ । યત્રાતિષ્ઠન્ન્ એકપત્નીઃ પરસ્તાત્ક્વેવાસીન્ માતરિશ્વા તદાનીમ્
આકાશ અને પૃથ્વી વચ્ચે અગ્નિ બળે છે, બધું દહન કરે છે; જ્યાં એ એક પત્ની સાથે ઊભો હતો, એથી આગળ — ત્યારે માતરિશ્વાન ક્યાં હતો?
અપ્સ્વાસીન્ માતરિશ્વા પ્રવિષ્ટઃ પ્રવિષ્ટા દેવાઃ સલિલાન્યાસન્॥ બૃહન્ હ તસ્થૌ રજસો વિમાનઃ પવમાનો હરિત આ વિવેશ
માતરિશ્વાન પાણીમાં પ્રવેશ્યો; દેવો પણ પાણીમાં પ્રવેશ્યા. મહાન એ ધૂળનું માપ બની ઊભો રહ્યો, શુદ્ધિકર્તા લીલામાં પ્રવેશ્યો.
ઉત્તરેણેવ ગયત્રીમમૃતેઽધિ વિ ચક્રમે । સામ્ના યે સામ સંવિદુરજસ્તદ્દદૃશે ક્વ
ઉત્તર તરફ અમૃત ગાયત્રી ઉપર એ પગલાં મૂકે છે; જે સામનાથી સામ જાણે છે, એ એ દિશા જુએ છે — પણ ક્યાં?
નિવેશનઃ સંગમનો વસૂનાં દેવ ઇવ સવિતા સત્યધર્મા । ઇન્દ્રો ન તસ્થૌ સમરે ધનાનામ્
ધનનો નિવાસ, ભેગા થવાની જગ્યા, દેવ સવિતાની જેમ, સત્યમાં સ્થિર; ઇન્દ્ર ધનની સ્પર્ધામાં ઊભો રહ્યો નહિ.
પુણ્ડરીકં નવદ્વારં ત્રિભિર્ગુણેભિરાવૃતમ્ । તસ્મિન્ યદ્યક્ષમાત્મન્વત્તદ્વૈ બ્રહ્મવિદો વિદુઃ
નવ દરવાજાવાળું કમળ જે ત્રણ ગુણોથી ઘેરાયેલું છે, તેમાં જો સ્વામીરૂપ આત્મા વસે છે, તો તેને બ્રહ્મને ઓળખનારા સાચે ઓળખે છે.
અકામો ધીરો અમૃતઃ સ્વયંભૂ રસેન તૃપ્તો ન કુતશ્ચનોનઃ । તમેવ વિદ્વાન્ ન બિભાય મૃત્યોરાત્માનં ધીરમજરં યુવાનમ્
જે ઈચ્છાવિહિન, સ્થિર, અમર, પોતે જ જન્મેલો, રસથી તૃપ્ત અને કશાની જરૂર ન હોય એવો છે—એવો આત્મા જેને સાચે ઓળખાય છે, તેને મૃત્યુનો ડર રહેતો નથી; એ આત્મા અડગ, વૃદ્ધાવસ્થાથી પર અને હંમેશા યુવાન છે.
અઘાયતામપિ નહ્યા મુખાનિ સપત્નેષુ વજ્રમર્પયૈતમ્ । ઇન્દ્રેણ દત્તા પ્રથમા શતૌદના ભ્રાતૃવ્યઘ્ની યજમાનસ્ય ગાતુઃ
અમારા મોઢેથી કદી દુર્ભાષા ન નીકળે; અમારા શત્રુઓ પર વીજળી પડે. ઇન્દ્રે જે પ્રથમ, અનેકને પોષણ આપતી, દુશ્મનનો નાશ કરતી અને યજમાનના માર્ગની રક્ષા કરતી છે, એ જ સાચી દિશા છે.
વેદિષ્ટે ચર્મ ભવતુ બર્હિર્લોમાનિ યાનિ તે । એષા ત્વા રશનાગ્રભીદ્ગ્રાવા ત્વૈષોઽધિ નૃત્યતુ
તારું ચામડું વિધિસ્થળ બની જાય, અને તારાં વાળ કુશ બની જાય. આ પટ્ટી હું તને બાંધું છું; આ પથ્થર તારા પર નાચે.
બાલાસ્તે પ્રોક્ષણીઃ સન્તુ જિહ્વા સં માર્ષ્ટુ અઘ્ન્યે । શુદ્ધા ત્વં યજ્ઞિયા ભૂત્વા દિવં પ્રેહિ શતૌદને
તારા બચ્ચાં છાંટવાની પાત્રો બની જાય, તારી જીભ પવિત્ર કરે, હે અઘ્નેય, તું શુદ્ધ અને યજ્ઞયોગ્ય બનીને, અનેકને પોષણ આપતી, સ્વર્ગે જા.
યઃ શતૌદનાં પચતિ કામપ્રેણ સ કલ્પતે । પ્રીતા હ્યસ્ય ઋત્વિજઃ સર્વે યન્તિ યથાયથમ્
જે મનથી ઇચ્છા રાખીને અનેકને પોષણ આપતી ગાયનું પાક બનાવે છે, એ યોગ્ય ગણાય છે; તેના માટે બધા ઋત્વિજ ખુશ થાય છે અને યોગ્ય રીતે કાર્ય કરે છે.
સ સ્વર્ગમા રોહતિ યત્રાદસ્ત્રિદિવં દિવઃ । અપૂપનાભિં કૃત્વા યો દદાતિ શતૌદનામ્
જે યજમાન યોગ્ય રીતે અર્પણ કરીને અનેકને પોષણ આપતી ગાય દાન આપે છે, એ સ્વર્ગમાં, દેવોના નિર્વિકાર લોકમાં પહોંચે છે.
સ તાંલ્લોકાન્ત્સમાપ્નોતિ યે દિવ્યા યે ચ પાર્થિવાઃ । હિરણ્યજ્યોતિષં કૃત્વા યો દદાતિ શતૌદનામ્
જે સોનાની જેમ તેજથી અર્પણ કરીને અનેકને પોષણ આપતી ગાય દાન આપે છે, એ સ્વર્ગ અને પૃથ્વીના બધા લોક પ્રાપ્ત કરે છે.
યે તે દેવિ શમિતારઃ પક્તારો યે ચ તે જનાઃ । તે ત્વા સર્વે ગોપ્સ્યન્તિ મૈભ્યો ભૈષીઃ શતૌદને
હે દેવી, તારા કસાઈ, રસોઈયાં અને બધા લોકો—એ બધા તારી રક્ષા કરશે; અમારો ડર રાખીશ નહીં, હે અનેકને પોષણ આપતી.
વસવસ્ત્વા દક્ષિણત ઉત્તરાન્ મરુતસ્ત્વા । આદિત્યાઃ પશ્ચાદ્ગોપ્સ્યન્તિ સાગ્નિષ્ટોમમતિ દ્રવ
દક્ષિણ તરફ વસુઓ તારી રક્ષા કરે, ઉત્તર તરફ મરુતો, અને પાછળથી આદિત્યો તારી રક્ષા કરે; તું અગ્નિષ્ઠોમ સાથે આગળ વધ.
દેવાઃ પિતરો મનુષ્યા ગન્ધર્વાપ્સરસશ્ચ યે । તે ત્વા સર્વે ગોપ્સ્યન્તિ સાતિરાત્રમતિ દ્રવ
દેવતાઓ, પિતૃઓ, મનુષ્યો, ગંધર્વો અને અપ્સરાઓ—એ બધા તારી રક્ષા કરશે; તું સાતિરાત્ર યજ્ઞ સાથે આગળ વધ.
અન્તરિક્ષં દિવં ભૂમિમાદિત્યાન્ મરુતો દિશઃ । લોકાન્ત્સ સર્વાન્ આપ્નોતિ યો દદાતિ શતૌદનામ્
જે અનેકને પોષણ આપતી ગાય દાન આપે છે, એ આકાશ, સ્વર્ગ, પૃથ્વી, આદિત્યો, મરુતો અને દિશાઓ સહિત બધા લોક પ્રાપ્ત કરે છે.
{૩૦} ઘૃતં પ્રોક્ષન્તી સુભગા દેવી દેવાન્ ગમિષ્યતિ । પક્તારમઘ્ન્યે મા હિંસીર્દિવં પ્રેહિ શતૌદને
ઘીથી છાંટતી શુભ દેવી દેવતાઓ પાસે જશે; હે અઘ્નેય, રસોઈયાને દુઃખ ન આપ, અનેકને પોષણ આપતી, સ્વર્ગે જા.
યે દેવા દિવિષદો અન્તરિક્ષસદશ્ચ યે યે ચેમે ભૂમ્યામધિ । તેભ્યસ્ત્વં ધુક્ષ્વ સર્વદા ક્ષીરં સર્પિરથો મધુ
જે દેવતાઓ સ્વર્ગમાં, આકાશમાં અને પૃથ્વી પર વસે છે—તુ એમને હંમેશા દૂધ, ઘી અને મધ આપતી રહે.
યત્તે શિરો યત્તે મુખં યૌ કર્ણૌ યે ચ તે હનૂ । આમિક્ષાં દુહ્રતાં દાત્રે ક્ષીરં સર્પિરથો મધુ
તારું માથું, તારો મોઢો, તારા બે કાન અને તારા જડબા—એ બધાં દાતા માટે દૂધ, ઘી અને મધ આપે.
યૌ ત ઓષ્ઠૌ યે નાસિકે યે શૃઙ્ગે યે ચ તેઽક્ષિણી । આમિક્ષાં દુહ્રતાં દાત્રે ક્ષીરં સર્પિરથો મધુ
તારા બે હોઠ, તારી નાક, તારા શિંગડા અને તારી આંખો—એ બધાં દાતા માટે દૂધ, ઘી અને મધ આપે.
યત્તે ક્લોમા યદ્ધૃદયં પુરીતત્સહકણ્ઠિકા । આમિક્ષાં દુહ્રતાં દાત્રે ક્ષીરં સર્પિરથો મધુ
તારો પળી, તું હૃદય, ફેફસા અને ગળું—એ બધાં દાતા માટે દૂધ, ઘી અને મધ આપે.
નમસ્તે જાયમાનાયૈ જાતાયા ઉત તે નમઃ । બાલેભ્યઃ શફેભ્યો રૂપાયાઘ્ન્યે તે નમઃ
હે જન્મતી, તને વંદન; હે જન્મેલી, તને પણ વંદન. તારા બચ્ચાં, તારા ખુરા અને તારી સુંદરતા—all અઘ્નેય, તને વંદન.
યો વિદ્યાત્સપ્ત પ્રવતઃ સપ્ત વિદ્યાત્પરાવતઃ । શિરો યજ્ઞસ્ય યો વિદ્યાત્સ વશાં પ્રતિ ગૃહ્ણીયાત્
જે વ્યક્તિ એ સાત પ્રવેશદ્વારો જાણે છે, સાત બહાર નીકળવાના માર્ગો જાણે છે, અને યજ્ઞનું શિરસ્થાન જાણે છે—માત્ર એ જ ગાયને પકડી શકે છે.
વેદાહં સપ્ત પ્રવતઃ સપ્ત વેદ પરાવતઃ । શિરો યજ્ઞસ્યાહં વેદ સોમં ચાસ્યાં વિચક્ષણમ્
હું એ સાત પ્રવેશદ્વારો જાણું છું, સાત બહાર નીકળવાના માર્ગો પણ જાણું છું; હું યજ્ઞનું શિરસ્થાન જાણું છું અને એમાં રહેલો સોમ પણ સ્પષ્ટ જોઈ શકું છું.
યયા દ્યૌર્યયા પૃથિવી યયાપો ગુપિતા ઇમાઃ । વશાં સહસ્રધારાં બ્રહ્મણાચ્છાવદામસિ
જેના દ્વારા આકાશ, પૃથ્વી અને આ જળો રક્ષાય છે—એ હજારો ધારો ધરાવતી ગાય દ્વારા આપણે બ્રહ્માનું કલ્યાણ માંગીએ છીએ.
શતં કંસાઃ શતં દોગ્ધારઃ શતં ગોપ્તારો અધિ પૃષ્ઠે અસ્યાઃ । યે દેવાસ્તસ્યાં પ્રાણન્તિ તે વશાં વિદુરેકધા
એના પીઠ પર સો વાસણો, સો દુધવાલા અને સો રક્ષક છે; એ ગાયમાં જે દેવતાઓ શ્વાસ લે છે, તેઓ એ ગાયને એકરૂપ જાણે છે.