દૂરે પૂર્ણેન વસતિ દૂર ઊનેન હીયતે । મહદ્યક્ષં ભુવનસ્ય મધ્યે તસ્મૈ બલિં રાષ્ટ્રભૃતો ભરન્તિ
એ પૂર્ણતાથી દૂર વસે છે, અને અપૂર્ણતાથી દૂર થઈ જાય છે; એ વિશ્વના મધ્યમાં મહાન સ્વામી છે, જેને રાજાઓ ભેટ અર્પે છે.
યતઃ સૂર્યઃ ઉદેત્યસ્તં યત્ર ચ ગચ્છતિ । તદેવ મન્યેઽહં જ્યેષ્ઠં તદુ નાત્યેતિ કિં ચન
જ્યાંથી સૂર્ય ઊગે છે અને જ્યાં અસ્ત જાય છે—મારે એ જ મહાન લાગે છે; એથી ઉપર કશું નથી.
યે અર્વાઙ્મધ્ય ઉત વા પુરાણં વેદં વિદ્વાંસમભિતો વદન્તિ । આદિત્યમેવ તે પરિ વદન્તિ સર્વે અગ્નિં દ્વિતીયં ત્રિવૃતં ચ હંસમ્
જે લોકો વર્તમાન, મધ્ય કે પ્રાચીન જ્ઞાનની વાત કરે છે, બધા ચારે બાજુથી—એ બધા સૌપ્રથમ સૂર્યને, બીજું અગ્નિને અને ત્રિવિધ પાંખવાળા હંસને કહે છે.
સહસ્રાહ્ણ્યં વિયતાવસ્ય પક્ષૌ હરેર્હંસસ્ય પતતઃ સ્વર્ગમ્ । સ દેવાન્ત્સર્વાન્ ઉરસ્યુપદદ્ય સંપશ્યન્ યાતિ ભુવનાનિ વિશ્વા
હજારો દિવસો સાથે, તેજસ્વી હંસના બે પાંખો આકાશમાં ઉડીને સ્વર્ગ સુધી જાય છે; એ પોતાના હ્રદય પર બધા દેવતાઓને રાખી, સર્વ જગતને જોઈને જાય છે.
સત્યેનોર્ધ્વસ્તપતિ બ્રહ્મણાર્વાઙ્વિ પશ્યતિ । પ્રાણેન તિર્યઙ્પ્રાણતિ યસ્મિન્ જ્યેષ્ઠમધિ શ્રિતમ્
સત્યથી એ ઉપર તેજ પામે છે, વાણીથી નીચે જુએ છે; શ્વાસથી આડેઆડે ચાલે છે, જેમાં સર્વોત્તમ સ્થિત છે.
યો વૈ તે વિદ્યાદરણી યાભ્યાં નિર્મથ્યતે વસુ । સ વિદ્વાન્ જ્યેષ્ઠં મન્યેત સ વિદ્યાદ્બ્રાહ્મણં મહત્
જે તારા બે અરણી જાણે છે, જેના દ્વારા ધન પ્રાપ્ત થાય છે—એ જ્ઞાની એ સર્વોત્તમ માને, એ મહાન બ્રાહ્મણને ઓળખે.
{૨૭} અપાદગ્રે સમભવત્સો અગ્રે સ્વરાભરત્। ચતુષ્પાદ્ભૂત્વા ભોગ્યઃ સર્વમાદત્ત ભોજનમ્
પ્રથમ એ પગ વિના જન્મ્યો, પછી આરંભે ધ્વનિ ધારણ કરી; પછી ચાર પગવાળો બની આનંદ માટે યોગ્ય થયો અને બધું ભોજન પોતે ગ્રહણ કર્યું.
ભોગ્યો ભવદથો અન્નમદદ્બહુ । યો દેવમુત્તરાવન્તમુપાસાતૈ સનાતનમ્
એ આનંદ માટે યોગ્ય બન્યો અને પછી ઘણું અન્ન આપ્યું; જે શાશ્વત, પરમ દેવની ઉપાસના કરે છે, એ એને પ્રાપ્ત કરે છે.
સનાતનમેનમાહુરુતાદ્ય સ્યાત્પુનર્ણવઃ । અહોરાત્રે પ્ર જાયેતે અન્યો અન્યસ્ય રૂપયોઃ
એને શાશ્વત કહે છે, છતાં આજે એ ફરી નવા બને છે; દિવસ-રાત જન્મે છે, દરેકનું રૂપ અલગ છે.
શતં સહસ્રમયુતં ન્યર્બુદમસંખ્યેયં સ્વમસ્મિન્ નિવિષ્ટમ્ । તદસ્ય ઘ્નન્ત્યભિપશ્યત એવ તસ્માદ્દેવો રોચતેષ એતત્
સો, હજાર, દસ હજાર, કરોડ—એના અંદર અનગણિત ભાગો સ્થિત છે; એ જોઈને એના પર પ્રહાર કરે છે, તેથી દેવ તેજ પામે છે—આ એ જ છે.
બાલાદેકમણીયસ્કમુતૈકં નેવ દૃશ્યતે । તતઃ પરિષ્વજીયસી દેવતા સા મમ પ્રિયા
એક બાળક, એક બહુ નાનું, અને બીજું જે દેખાતું નથી; એ દેવી, આ બધાથી વધુ વહાલથી mnie જોડાયેલી છે, એ મને બહુ પ્રિય છે.
ઇયં કલ્યાણ્યજરા મર્ત્યસ્યામૃતા ગૃહે । યસ્મૈ કૃતા શયે સ યશ્ચકાર જજાર સઃ
આ શુભ, કદી ન વૃદ્ધ થતી, મૃત્યુ પામતા માણસના ઘરમાં અમર છે; જેને માટે એ સુવડાવવામાં આવે છે, અને જેને એ બનાવે છે, એ જ થાકી જાય છે.
ત્વં સ્ત્રી ત્વં પુમાન્ અસિ ત્વં કુમાર ઉત વા કુમારી॥ ત્વં જીર્ણો દણ્ડેન વઞ્ચસિ ત્વં જાતો ભવસિ વિશ્વતોમુખઃ
તુ સ્ત્રી પણ છે, તુ પુરુષ પણ છે; તુ છોકરો પણ છે અને છોકરી પણ. તુ વૃદ્ધ છે, લાકડી લઈને ચાલે છે; તુ જન્મે છે અને બધે તારા મુખ છે.
ઉતૈષાં પિતોત વા પુત્ર એષામુતૈષાં જ્યેષ્ઠ ઉત વા કનિષ્ઠઃ । એકો હ દેવો મનસિ પ્રવિષ્ટઃ પ્રથમો જાતઃ સ ઉ ગર્ભે અન્તઃ
તુ એમનો પિતા છે કે પુત્ર છે; તુ એમમાં મોટો કે નાનો છે. એક દેવ છે, મનમાં પ્રવેશેલો, સૌ પ્રથમ જન્મેલો; એ ગર્ભમાં છે.
પૂર્ણાત્પૂર્ણમુદચતિ પૂર્ણં પૂર્ણેન સિચ્યતે । ઉતો તદદ્ય વિદ્યામ યતસ્તત્પરિષિચ્યતે
પૂર્ણમાંથી પૂર્ણ ઊભરે છે; પૂર્ણ પૂર્ણથી ભરાય છે. આજે આપણે જાણીએ કે એ ક્યાંથી વહે છે.
એષા સનત્ની સનમેવ જાતૈષા પુરાણી પરિ સર્વં બભૂવ । મહી દેવ્યુષસો વિભાતી સૈકેનૈકેન મિષતા વિ ચષ્ટે
આ સદાય નવી, છતાં પ્રાચીન, વારંવાર જન્મે છે; એ સર્વ બની ગઈ. મહાન દેવી, ઉષા, પ્રકાશિત થાય છે, અને દરેકે, જોનારને, એ દેખાય છે.
{૨૮} અવિર્વૈ નામ દેવતર્તેનાસ્તે પરીવૃતા । તસ્યા રૂપેણેમે વૃક્ષા હરિતા હરિતસ્રજઃ
અવિર્વૈ એ દેવીનું નામ છે, જેના દ્વારા બધું ઘેરાયેલું છે; એની રૂપથી આ વૃક્ષો લીલાં છે, લીલાં હારોથી શોભે છે.
અન્તિ સન્તં ન જહાત્યન્તિ સન્તં ન પશ્યતિ । દેવસ્ય પશ્ય કાવ્યં ન મમાર ન જીર્યતિ
એ નજીક રહેનારને કદી છોડતી નથી, પણ નજીક રહેનારને જોઈ શકતી નથી. દેવનું આ અજોડ ચમત્કાર જુઓ: એ ન તો મરે છે, ન તો વૃદ્ધ થાય છે.
અપૂર્વેણેષિતા વાચસ્તા વદન્તિ યથાયથમ્ । વદન્તીર્યત્ર ગચ્છન્તિ તદાહુર્બ્રાહ્મણં મહત્
અનોખા પ્રેરણા વડે, તેઓ યોગ્ય રીતે બોલે છે; જ્યાં જાય છે, એવા બોલનારને મહાન બ્રાહ્મણ કહે છે.
યત્ર દેવાશ્ચ મનુષ્યાશ્ચારા નાભાવિવ શ્રિતાઃ । અપાં ત્વા પુષ્પં પૃછામિ યત્ર તન્ માયયા હિતમ્
જ્યાં દેવો અને મનુષ્યો, ચક્રીયે, કેન્દ્રમાં સ્થિત છે, એ પાણીના ફૂલ, હું તને પૂછું છું, એ ક્યાં છે, જે માયાથી સ્થિર કરાયું છે.
યેભિર્વાત ઇષિતઃ પ્રવાતિ યે દદન્તે પઞ્ચ દિશઃ સધ્રીચીઃ । ય આહુતિમત્યમન્યન્ત દેવા અપાં નેતારઃ કતમે ત આસન્
જેના દ્વારા પવન ફૂંકાય છે, જે પાંચ દિશાઓ આપે છે; જે પોતાને હવનવાળા માને છે, એ જ દેવો, પાણીના નેતા — એ કોણ હતા?
ઇમામેષાં પૃથિવીં વસ્ત એકોઽન્તરિક્ષં પર્યેકો બભૂવ । દિવમેષાં દદતે યો વિધર્તા વિશ્વા આશાઃ પ્રતિ રક્ષન્ત્યેકે
એમામાંથી એક પૃથ્વી પર વસે છે, એક આકાશમાં ફરે છે; એક એમને આકાશ આપે છે, જે વ્યવસ્થાપક છે; બીજા સર્વ દિશાઓનું રક્ષણ કરે છે.
યો વિદ્યાત્સૂત્રં વિતતં યસ્મિન્ન્ ઓતાઃ પ્રજા ઇમાઃ । સૂત્રં સૂત્રસ્ય યો વિદ્યાદ્સ વિદ્યાદ્બ્રાહ્મણં મહત્
જેને એ દોર જાણે છે, જેમાં આ સર્વ પ્રજાઓ વણાયેલી છે; જે દોરની દોર જાણે છે, એ મહાન બ્રાહ્મણને જાણે છે.
વેદાહં સૂત્રં વિતતં યસ્મિન્ન્ ઓતાઃ પ્રજા ઇમાઃ । સૂત્રં સૂત્રસ્યાહં વેદાથો યદ્બ્રાહ્મણં મહદ્
હું એ દોર જાણું છું, જેમાં આ સર્વ પ્રજાઓ વણાયેલી છે; હું દોરની દોર જાણું છું, અને તેથી મહાન બ્રાહ્મણને જાણું છું.
યદન્તરા દ્યાવાપૃથિવી અગ્નિરૈત્પ્રદહન્ વિશ્વદાવ્યઃ । યત્રાતિષ્ઠન્ન્ એકપત્નીઃ પરસ્તાત્ક્વેવાસીન્ માતરિશ્વા તદાનીમ્
આકાશ અને પૃથ્વી વચ્ચે અગ્નિ બળે છે, બધું દહન કરે છે; જ્યાં એ એક પત્ની સાથે ઊભો હતો, એથી આગળ — ત્યારે માતરિશ્વાન ક્યાં હતો?
અપ્સ્વાસીન્ માતરિશ્વા પ્રવિષ્ટઃ પ્રવિષ્ટા દેવાઃ સલિલાન્યાસન્॥ બૃહન્ હ તસ્થૌ રજસો વિમાનઃ પવમાનો હરિત આ વિવેશ
માતરિશ્વાન પાણીમાં પ્રવેશ્યો; દેવો પણ પાણીમાં પ્રવેશ્યા. મહાન એ ધૂળનું માપ બની ઊભો રહ્યો, શુદ્ધિકર્તા લીલામાં પ્રવેશ્યો.
ઉત્તરેણેવ ગયત્રીમમૃતેઽધિ વિ ચક્રમે । સામ્ના યે સામ સંવિદુરજસ્તદ્દદૃશે ક્વ
ઉત્તર તરફ અમૃત ગાયત્રી ઉપર એ પગલાં મૂકે છે; જે સામનાથી સામ જાણે છે, એ એ દિશા જુએ છે — પણ ક્યાં?
નિવેશનઃ સંગમનો વસૂનાં દેવ ઇવ સવિતા સત્યધર્મા । ઇન્દ્રો ન તસ્થૌ સમરે ધનાનામ્
ધનનો નિવાસ, ભેગા થવાની જગ્યા, દેવ સવિતાની જેમ, સત્યમાં સ્થિર; ઇન્દ્ર ધનની સ્પર્ધામાં ઊભો રહ્યો નહિ.
પુણ્ડરીકં નવદ્વારં ત્રિભિર્ગુણેભિરાવૃતમ્ । તસ્મિન્ યદ્યક્ષમાત્મન્વત્તદ્વૈ બ્રહ્મવિદો વિદુઃ
નવ દરવાજાવાળું કમળ જે ત્રણ ગુણોથી ઘેરાયેલું છે, તેમાં જો સ્વામીરૂપ આત્મા વસે છે, તો તેને બ્રહ્મને ઓળખનારા સાચે ઓળખે છે.
અકામો ધીરો અમૃતઃ સ્વયંભૂ રસેન તૃપ્તો ન કુતશ્ચનોનઃ । તમેવ વિદ્વાન્ ન બિભાય મૃત્યોરાત્માનં ધીરમજરં યુવાનમ્
જે ઈચ્છાવિહિન, સ્થિર, અમર, પોતે જ જન્મેલો, રસથી તૃપ્ત અને કશાની જરૂર ન હોય એવો છે—એવો આત્મા જેને સાચે ઓળખાય છે, તેને મૃત્યુનો ડર રહેતો નથી; એ આત્મા અડગ, વૃદ્ધાવસ્થાથી પર અને હંમેશા યુવાન છે.