ઇદં સવિતર્વિ જાનીહિ ષડ્યમા એક એકજઃ । તસ્મિન્ હાપિત્વમિચ્છન્તે ય એષામેક એકજઃ
હે સવિતા, આ જાણ—છ એકસાથે જન્મે છે, એક એકલો જન્મે છે; એમાં જ બધાને આરામ મળે છે, જે એનો એકમાત્ર જન્મેલો છે.
આવિઃ સન્ નિહિતં ગુહા જરન્ નામ મહત્પદમ્ । તત્રેદં સર્વમાર્પિતમેજત્પ્રાણત્પ્રતિષ્ઠિતમ્
જે સ્પષ્ટ છે પણ ગુપ્ત છે, પ્રાચીન છે, મહાન સ્થાન છે; ત્યાં આ બધું સ્થિર છે, ચાલે છે, શ્વાસ લે છે અને ટકી રહે છે.
એકચક્રં વર્તત એકનેમિ સહસ્રાક્ષરં પ્ર પુરો નિ પશ્ચા । અર્ધેન વિશ્વં ભુવનં જજાન યદસ્યાર્ધં ક્વ તદ્બભૂવ
એક ચક્ર છે, એક જ કિનારો છે, હજારો કાંટા છે, જે આગળ-પાછળ ફરતું રહે છે. એની અડધી ભાગથી આખું જગત ઉત્પન્ન થયું, તો એની બીજી અડધી ભાગ ક્યાં ગઈ?
પઞ્ચવાહી વહત્યગ્રમેષાં પ્રષ્ટયો યુક્તા અનુસંવહન્તિ । અયાતમસ્ય દદૃશે ન યાતં પરં નેદીયોઽવરં દવીયઃ
પાંચે વાઘે ખેંચે છે, એમાં સૌથી આગળનું આગળ જાય છે, બાંધેલા જૂઆ એક પછી એક જોડાય છે. એનું ચાલવું કોઈ જોઈ શકતું નથી, એ ક્યાં ગયું એ પણ દેખાતું નથી—એક નજીક નથી, બીજું દૂર નથી.
તિર્યગ્બિલશ્ચમસ ઊર્ધ્વબુધ્નસ્તસ્મિન્ યશો નિહિતં વિશ્વરૂપમ્ । તદાસત ઋષયઃ સપ્ત સાકં યે અસ્ય ગોપા મહતો બભૂવુઃ
પાત્ર આડું છે, એની તળી ઉપર છે; તેમાં અનેક રૂપે મહિમા રહેલો છે. એમાં સાત ઋષિઓ સાથે બેઠા છે, જેઓ એ મહાનતાના રક્ષક બન્યા છે.
યા પુરસ્તાદ્યુજ્યતે યા ચ પશ્ચાદ્યા વિશ્વતો યુજ્યતે યા ચ સર્વતઃ । યયા યજ્ઞઃ પ્રાઙ્તાયતે તાં ત્વા પૃચ્છામિ કતમા સર્ચામ્
જે આગળ જોડાય છે, જે પાછળ જોડાય છે, જે ચારે બાજુ જોડાય છે અને જે સર્વત્ર જોડાય છે—જેના દ્વારા યજ્ઞ આગળ વધે છે—એમાંથી કયું પવિત્ર મંત્ર છે, એ હું તારે પૂછું છું.
{૨૬} યદેજતિ પતતિ યચ્ચ તિષ્ઠતિ પ્રાણદપ્રાણન્ નિમિષચ્ચ યદ્ભુવત્। તદ્દાધાર પૃથિવીં વિશ્વરૂપં તત્સંભૂય ભવત્યેકમેવ
જે કાંઈ ચાલે છે, ઉડે છે કે ઊભું રહે છે, જે શ્વાસ લે છે કે નહીં, જે પળકે છે કે બને છે—આ બધું, અનેક રૂપે ધરતી પર છે, એ જ એને ધારણ કરે છે; બધું એક થઈ જાય છે.
અનન્તં વિતતં પુરુત્રાનન્તમન્તવચ્ચા સમન્તે । તે નાકપાલશ્ચરતિ વિચિન્વન્ વિદ્વાન્ ભૂતમુત ભવ્યમસ્ય
અનંત, અનેક જગ્યાએ ફેલાયેલું, અનંત છતાં બધે સીમિત—એ સ્વર્ગના રક્ષક, જ્ઞાનવાન, સર્વત્ર ફરતા, ભૂતકાળ અને ભવિષ્ય શોધે છે.
પ્રજાપતિશ્ચરતિ ગર્ભે અન્તરદૃશ્યમાનો બહુધા વિ જાયતે । અર્ધેન વિશ્વં ભુવનં જજાન યદસ્યાર્ધં કતમઃ સ કેતુઃ
પ્રજાપતિ ગર્ભમાં ફરે છે, જોવાઈ નહિ, પણ અનેક રૂપે જન્મે છે; એની અડધી ભાગથી આખું જગત ઉત્પન્ન થયું, તો એની બીજી અડધી ભાગ કયો સંકેત છે?
ઊર્ધ્વં ભરન્તમુદકં કુમ્ભેનેવોદહાર્યમ્ । પશ્યન્તિ સર્વે ચક્ષુષા ન સર્વે મનસા વિદુઃ
એ પાણી ઉપર લઈ જાય છે, જાણે ઘડામાં ભરીને ખેંચે છે. બધા એને આંખે જુએ છે, પણ બધા મનથી એને ઓળખી શકતા નથી.
દૂરે પૂર્ણેન વસતિ દૂર ઊનેન હીયતે । મહદ્યક્ષં ભુવનસ્ય મધ્યે તસ્મૈ બલિં રાષ્ટ્રભૃતો ભરન્તિ
એ પૂર્ણતાથી દૂર વસે છે, અને અપૂર્ણતાથી દૂર થઈ જાય છે; એ વિશ્વના મધ્યમાં મહાન સ્વામી છે, જેને રાજાઓ ભેટ અર્પે છે.
યતઃ સૂર્યઃ ઉદેત્યસ્તં યત્ર ચ ગચ્છતિ । તદેવ મન્યેઽહં જ્યેષ્ઠં તદુ નાત્યેતિ કિં ચન
જ્યાંથી સૂર્ય ઊગે છે અને જ્યાં અસ્ત જાય છે—મારે એ જ મહાન લાગે છે; એથી ઉપર કશું નથી.
યે અર્વાઙ્મધ્ય ઉત વા પુરાણં વેદં વિદ્વાંસમભિતો વદન્તિ । આદિત્યમેવ તે પરિ વદન્તિ સર્વે અગ્નિં દ્વિતીયં ત્રિવૃતં ચ હંસમ્
જે લોકો વર્તમાન, મધ્ય કે પ્રાચીન જ્ઞાનની વાત કરે છે, બધા ચારે બાજુથી—એ બધા સૌપ્રથમ સૂર્યને, બીજું અગ્નિને અને ત્રિવિધ પાંખવાળા હંસને કહે છે.
સહસ્રાહ્ણ્યં વિયતાવસ્ય પક્ષૌ હરેર્હંસસ્ય પતતઃ સ્વર્ગમ્ । સ દેવાન્ત્સર્વાન્ ઉરસ્યુપદદ્ય સંપશ્યન્ યાતિ ભુવનાનિ વિશ્વા
હજારો દિવસો સાથે, તેજસ્વી હંસના બે પાંખો આકાશમાં ઉડીને સ્વર્ગ સુધી જાય છે; એ પોતાના હ્રદય પર બધા દેવતાઓને રાખી, સર્વ જગતને જોઈને જાય છે.
સત્યેનોર્ધ્વસ્તપતિ બ્રહ્મણાર્વાઙ્વિ પશ્યતિ । પ્રાણેન તિર્યઙ્પ્રાણતિ યસ્મિન્ જ્યેષ્ઠમધિ શ્રિતમ્
સત્યથી એ ઉપર તેજ પામે છે, વાણીથી નીચે જુએ છે; શ્વાસથી આડેઆડે ચાલે છે, જેમાં સર્વોત્તમ સ્થિત છે.
યો વૈ તે વિદ્યાદરણી યાભ્યાં નિર્મથ્યતે વસુ । સ વિદ્વાન્ જ્યેષ્ઠં મન્યેત સ વિદ્યાદ્બ્રાહ્મણં મહત્
જે તારા બે અરણી જાણે છે, જેના દ્વારા ધન પ્રાપ્ત થાય છે—એ જ્ઞાની એ સર્વોત્તમ માને, એ મહાન બ્રાહ્મણને ઓળખે.
{૨૭} અપાદગ્રે સમભવત્સો અગ્રે સ્વરાભરત્। ચતુષ્પાદ્ભૂત્વા ભોગ્યઃ સર્વમાદત્ત ભોજનમ્
પ્રથમ એ પગ વિના જન્મ્યો, પછી આરંભે ધ્વનિ ધારણ કરી; પછી ચાર પગવાળો બની આનંદ માટે યોગ્ય થયો અને બધું ભોજન પોતે ગ્રહણ કર્યું.
ભોગ્યો ભવદથો અન્નમદદ્બહુ । યો દેવમુત્તરાવન્તમુપાસાતૈ સનાતનમ્
એ આનંદ માટે યોગ્ય બન્યો અને પછી ઘણું અન્ન આપ્યું; જે શાશ્વત, પરમ દેવની ઉપાસના કરે છે, એ એને પ્રાપ્ત કરે છે.
સનાતનમેનમાહુરુતાદ્ય સ્યાત્પુનર્ણવઃ । અહોરાત્રે પ્ર જાયેતે અન્યો અન્યસ્ય રૂપયોઃ
એને શાશ્વત કહે છે, છતાં આજે એ ફરી નવા બને છે; દિવસ-રાત જન્મે છે, દરેકનું રૂપ અલગ છે.
શતં સહસ્રમયુતં ન્યર્બુદમસંખ્યેયં સ્વમસ્મિન્ નિવિષ્ટમ્ । તદસ્ય ઘ્નન્ત્યભિપશ્યત એવ તસ્માદ્દેવો રોચતેષ એતત્
સો, હજાર, દસ હજાર, કરોડ—એના અંદર અનગણિત ભાગો સ્થિત છે; એ જોઈને એના પર પ્રહાર કરે છે, તેથી દેવ તેજ પામે છે—આ એ જ છે.
બાલાદેકમણીયસ્કમુતૈકં નેવ દૃશ્યતે । તતઃ પરિષ્વજીયસી દેવતા સા મમ પ્રિયા
એક બાળક, એક બહુ નાનું, અને બીજું જે દેખાતું નથી; એ દેવી, આ બધાથી વધુ વહાલથી mnie જોડાયેલી છે, એ મને બહુ પ્રિય છે.
ઇયં કલ્યાણ્યજરા મર્ત્યસ્યામૃતા ગૃહે । યસ્મૈ કૃતા શયે સ યશ્ચકાર જજાર સઃ
આ શુભ, કદી ન વૃદ્ધ થતી, મૃત્યુ પામતા માણસના ઘરમાં અમર છે; જેને માટે એ સુવડાવવામાં આવે છે, અને જેને એ બનાવે છે, એ જ થાકી જાય છે.
ત્વં સ્ત્રી ત્વં પુમાન્ અસિ ત્વં કુમાર ઉત વા કુમારી॥ ત્વં જીર્ણો દણ્ડેન વઞ્ચસિ ત્વં જાતો ભવસિ વિશ્વતોમુખઃ
તુ સ્ત્રી પણ છે, તુ પુરુષ પણ છે; તુ છોકરો પણ છે અને છોકરી પણ. તુ વૃદ્ધ છે, લાકડી લઈને ચાલે છે; તુ જન્મે છે અને બધે તારા મુખ છે.
ઉતૈષાં પિતોત વા પુત્ર એષામુતૈષાં જ્યેષ્ઠ ઉત વા કનિષ્ઠઃ । એકો હ દેવો મનસિ પ્રવિષ્ટઃ પ્રથમો જાતઃ સ ઉ ગર્ભે અન્તઃ
તુ એમનો પિતા છે કે પુત્ર છે; તુ એમમાં મોટો કે નાનો છે. એક દેવ છે, મનમાં પ્રવેશેલો, સૌ પ્રથમ જન્મેલો; એ ગર્ભમાં છે.
પૂર્ણાત્પૂર્ણમુદચતિ પૂર્ણં પૂર્ણેન સિચ્યતે । ઉતો તદદ્ય વિદ્યામ યતસ્તત્પરિષિચ્યતે
પૂર્ણમાંથી પૂર્ણ ઊભરે છે; પૂર્ણ પૂર્ણથી ભરાય છે. આજે આપણે જાણીએ કે એ ક્યાંથી વહે છે.
એષા સનત્ની સનમેવ જાતૈષા પુરાણી પરિ સર્વં બભૂવ । મહી દેવ્યુષસો વિભાતી સૈકેનૈકેન મિષતા વિ ચષ્ટે
આ સદાય નવી, છતાં પ્રાચીન, વારંવાર જન્મે છે; એ સર્વ બની ગઈ. મહાન દેવી, ઉષા, પ્રકાશિત થાય છે, અને દરેકે, જોનારને, એ દેખાય છે.
{૨૮} અવિર્વૈ નામ દેવતર્તેનાસ્તે પરીવૃતા । તસ્યા રૂપેણેમે વૃક્ષા હરિતા હરિતસ્રજઃ
અવિર્વૈ એ દેવીનું નામ છે, જેના દ્વારા બધું ઘેરાયેલું છે; એની રૂપથી આ વૃક્ષો લીલાં છે, લીલાં હારોથી શોભે છે.
અન્તિ સન્તં ન જહાત્યન્તિ સન્તં ન પશ્યતિ । દેવસ્ય પશ્ય કાવ્યં ન મમાર ન જીર્યતિ
એ નજીક રહેનારને કદી છોડતી નથી, પણ નજીક રહેનારને જોઈ શકતી નથી. દેવનું આ અજોડ ચમત્કાર જુઓ: એ ન તો મરે છે, ન તો વૃદ્ધ થાય છે.
અપૂર્વેણેષિતા વાચસ્તા વદન્તિ યથાયથમ્ । વદન્તીર્યત્ર ગચ્છન્તિ તદાહુર્બ્રાહ્મણં મહત્
અનોખા પ્રેરણા વડે, તેઓ યોગ્ય રીતે બોલે છે; જ્યાં જાય છે, એવા બોલનારને મહાન બ્રાહ્મણ કહે છે.
યત્ર દેવાશ્ચ મનુષ્યાશ્ચારા નાભાવિવ શ્રિતાઃ । અપાં ત્વા પુષ્પં પૃછામિ યત્ર તન્ માયયા હિતમ્
જ્યાં દેવો અને મનુષ્યો, ચક્રીયે, કેન્દ્રમાં સ્થિત છે, એ પાણીના ફૂલ, હું તને પૂછું છું, એ ક્યાં છે, જે માયાથી સ્થિર કરાયું છે.