યસ્મૈ હસ્તાભ્યાં પાદાભ્યાં વાચા શ્રોત્રેણ ચક્ષુષા । યસ્મૈ દેવાઃ સદા બલિં પ્રયચ્છન્તિ વિમિતેઽમિતં સ્કમ્ભં તં બ્રૂહિ કતમઃ સ્વિદેવ સઃ
જેને હાથે, પગે, વાણીથી, કાનથી અને આંખથી દેવતાઓ હંમેશા ભેટ અર્પે છે—એમાપણ, માપી શકાય અને માપી ન શકાય એવા સ્કંભ કોણ છે, એ કયો દેવ છે, કહો.
અપ તસ્ય હતં તમો વ્યાવૃત્તઃ સ પાપ્મના । સર્વાણિ તસ્મિન્ જ્યોતીંષિ યાનિ ત્રીણિ પ્રજાપતૌ
જેથી અંધકાર દૂર થાય છે, પાપથી નાશ પામે છે; એમાં સર્વ પ્રકાશો છે, ત્રણેય, પ્રજાપતિમાં.
યો વેતસં હિરણ્યયં તિષ્ઠન્તં સલિલે વેદ । સ વૈ ગુહ્યઃ પ્રજાપતિઃ
જે જળમાં ઊભેલા સુવર્ણ વેતસને જાણે છે, એ જ ગુપ્ત પ્રજાપતિ છે.
તન્ત્રમેકે યુવતી વિરૂપે અભ્યાક્રામં વયતઃ ષણ્મયૂખમ્ । પ્રાન્યા તન્તૂંસ્તિરતે ધત્તે અન્યા નાપ વૃઞ્જાતે ન ગમાતો અન્તમ્
કેટલાંક વણાટ કરે છે, બે યુવતીઓ આગળ વધે છે અને છ કિરણો વણે છે; એક તાંતો આગળ ખેંચે છે અને ગોઠવે છે, બીજી તેને દૂર કરતી નથી, કે અંત સુધી પહોંચતી નથી.
તયોરહં પરિનૃત્યન્ત્યોરિવ ન વિ જાનામિ યતરા પરસ્તાત્। પુમાન્ એનદ્વયત્યુદ્ગૃણન્તિ પુમાન્ એનદ્વિ જભારાધિ નાકે
એ બંને નૃત્ય કરતી હોય, હું જાણતો નથી કે કઈ આગળ છે; પુરુષ એનું સ્તુતિ કરે છે, અને એ જ સ્વર્ગમાં તેને ધારણ કરે છે.
ઇમે મયૂખા ઉપ તસ્તભુર્દિવં સામાનિ ચક્રુસ્તસરાણિ વાતવે
આ કિરણોએ આકાશને ટેકો આપ્યો છે, તેઓએ સંગીત રચ્યા છે, બધું પવન માટે.
10.8 યો ભૂતં ચ ભવ્યં ચ સર્વં યશ્ચાધિતિષ્ઠતિ । સ્વર્યસ્ય ચ કેવલં તસ્મૈ જ્યેષ્ઠાય બ્રહ્મણે નમઃ
જે ભૂતકાળ અને ભવિષ્ય બધું જ સંભાળે છે, અને જે સ્વર્ગનો એકમાત્ર સ્વામી છે, એવા સૌથી પ્રાચીન બ્રહ્મને હું વંદન કરું છું.
સ્કમ્ભેનેમે વિષ્ટભિતે દ્યૌશ્ચ ભૂમિશ્ચ તિષ્ઠતઃ । સ્કમ્ભ ઇદં સર્વમાત્મન્વદ્યત્પ્રાણન્ નિમિષચ્ચ યત્
સ્કંભથી આ આકાશ અને ધરતી સ્થિર છે; સ્કંભ જ આ બધું છે, જે કંઈ શ્વાસ લે છે, આંખ મીંચે છે અને ચાલે છે.
તિસ્રો હ પ્રજા અત્યાયમાયન્ ન્યન્યા અર્કમભિતોઽવિશન્ત । બૃહન્ હ તસ્થૌ રજસો વિમાનો હરિતો હરિણીરા વિવેશ
ત્રણ સંતાન આગળ વધ્યાં, બીજાઓ સર્વત્રથી સૂર્યમાં પ્રવેશ્યાં; વિશાળ એ રાજાની માપણીમાં ઊભો રહ્યો, અને સુવર્ણ ઘોડીઓમાં પ્રવેશ્યો.
દ્વાદશ પ્રધયશ્ચક્રમેકં ત્રીણિ નભ્યાનિ ક ઉ તચ્ચિકેત । તત્રાહતાસ્ત્રીણિ શતાનિ શઙ્કવઃ ષષ્ટિશ્ચ ખીલા અવિચાચલા યે
બાર કાંટા, એક ચક્ર, ત્રણ ધુરા—આને કોણ સમજશે? ત્યાં ત્રણસો સાઠ કિલ્લા ગાઢ છે, સાઠ કિલ્લા અડગ અને અવિચલ છે.
ઇદં સવિતર્વિ જાનીહિ ષડ્યમા એક એકજઃ । તસ્મિન્ હાપિત્વમિચ્છન્તે ય એષામેક એકજઃ
હે સવિતા, આ જાણ—છ એકસાથે જન્મે છે, એક એકલો જન્મે છે; એમાં જ બધાને આરામ મળે છે, જે એનો એકમાત્ર જન્મેલો છે.
આવિઃ સન્ નિહિતં ગુહા જરન્ નામ મહત્પદમ્ । તત્રેદં સર્વમાર્પિતમેજત્પ્રાણત્પ્રતિષ્ઠિતમ્
જે સ્પષ્ટ છે પણ ગુપ્ત છે, પ્રાચીન છે, મહાન સ્થાન છે; ત્યાં આ બધું સ્થિર છે, ચાલે છે, શ્વાસ લે છે અને ટકી રહે છે.
એકચક્રં વર્તત એકનેમિ સહસ્રાક્ષરં પ્ર પુરો નિ પશ્ચા । અર્ધેન વિશ્વં ભુવનં જજાન યદસ્યાર્ધં ક્વ તદ્બભૂવ
એક ચક્ર છે, એક જ કિનારો છે, હજારો કાંટા છે, જે આગળ-પાછળ ફરતું રહે છે. એની અડધી ભાગથી આખું જગત ઉત્પન્ન થયું, તો એની બીજી અડધી ભાગ ક્યાં ગઈ?
પઞ્ચવાહી વહત્યગ્રમેષાં પ્રષ્ટયો યુક્તા અનુસંવહન્તિ । અયાતમસ્ય દદૃશે ન યાતં પરં નેદીયોઽવરં દવીયઃ
પાંચે વાઘે ખેંચે છે, એમાં સૌથી આગળનું આગળ જાય છે, બાંધેલા જૂઆ એક પછી એક જોડાય છે. એનું ચાલવું કોઈ જોઈ શકતું નથી, એ ક્યાં ગયું એ પણ દેખાતું નથી—એક નજીક નથી, બીજું દૂર નથી.
તિર્યગ્બિલશ્ચમસ ઊર્ધ્વબુધ્નસ્તસ્મિન્ યશો નિહિતં વિશ્વરૂપમ્ । તદાસત ઋષયઃ સપ્ત સાકં યે અસ્ય ગોપા મહતો બભૂવુઃ
પાત્ર આડું છે, એની તળી ઉપર છે; તેમાં અનેક રૂપે મહિમા રહેલો છે. એમાં સાત ઋષિઓ સાથે બેઠા છે, જેઓ એ મહાનતાના રક્ષક બન્યા છે.
યા પુરસ્તાદ્યુજ્યતે યા ચ પશ્ચાદ્યા વિશ્વતો યુજ્યતે યા ચ સર્વતઃ । યયા યજ્ઞઃ પ્રાઙ્તાયતે તાં ત્વા પૃચ્છામિ કતમા સર્ચામ્
જે આગળ જોડાય છે, જે પાછળ જોડાય છે, જે ચારે બાજુ જોડાય છે અને જે સર્વત્ર જોડાય છે—જેના દ્વારા યજ્ઞ આગળ વધે છે—એમાંથી કયું પવિત્ર મંત્ર છે, એ હું તારે પૂછું છું.
{૨૬} યદેજતિ પતતિ યચ્ચ તિષ્ઠતિ પ્રાણદપ્રાણન્ નિમિષચ્ચ યદ્ભુવત્। તદ્દાધાર પૃથિવીં વિશ્વરૂપં તત્સંભૂય ભવત્યેકમેવ
જે કાંઈ ચાલે છે, ઉડે છે કે ઊભું રહે છે, જે શ્વાસ લે છે કે નહીં, જે પળકે છે કે બને છે—આ બધું, અનેક રૂપે ધરતી પર છે, એ જ એને ધારણ કરે છે; બધું એક થઈ જાય છે.
અનન્તં વિતતં પુરુત્રાનન્તમન્તવચ્ચા સમન્તે । તે નાકપાલશ્ચરતિ વિચિન્વન્ વિદ્વાન્ ભૂતમુત ભવ્યમસ્ય
અનંત, અનેક જગ્યાએ ફેલાયેલું, અનંત છતાં બધે સીમિત—એ સ્વર્ગના રક્ષક, જ્ઞાનવાન, સર્વત્ર ફરતા, ભૂતકાળ અને ભવિષ્ય શોધે છે.
પ્રજાપતિશ્ચરતિ ગર્ભે અન્તરદૃશ્યમાનો બહુધા વિ જાયતે । અર્ધેન વિશ્વં ભુવનં જજાન યદસ્યાર્ધં કતમઃ સ કેતુઃ
પ્રજાપતિ ગર્ભમાં ફરે છે, જોવાઈ નહિ, પણ અનેક રૂપે જન્મે છે; એની અડધી ભાગથી આખું જગત ઉત્પન્ન થયું, તો એની બીજી અડધી ભાગ કયો સંકેત છે?
ઊર્ધ્વં ભરન્તમુદકં કુમ્ભેનેવોદહાર્યમ્ । પશ્યન્તિ સર્વે ચક્ષુષા ન સર્વે મનસા વિદુઃ
એ પાણી ઉપર લઈ જાય છે, જાણે ઘડામાં ભરીને ખેંચે છે. બધા એને આંખે જુએ છે, પણ બધા મનથી એને ઓળખી શકતા નથી.
દૂરે પૂર્ણેન વસતિ દૂર ઊનેન હીયતે । મહદ્યક્ષં ભુવનસ્ય મધ્યે તસ્મૈ બલિં રાષ્ટ્રભૃતો ભરન્તિ
એ પૂર્ણતાથી દૂર વસે છે, અને અપૂર્ણતાથી દૂર થઈ જાય છે; એ વિશ્વના મધ્યમાં મહાન સ્વામી છે, જેને રાજાઓ ભેટ અર્પે છે.
યતઃ સૂર્યઃ ઉદેત્યસ્તં યત્ર ચ ગચ્છતિ । તદેવ મન્યેઽહં જ્યેષ્ઠં તદુ નાત્યેતિ કિં ચન
જ્યાંથી સૂર્ય ઊગે છે અને જ્યાં અસ્ત જાય છે—મારે એ જ મહાન લાગે છે; એથી ઉપર કશું નથી.
યે અર્વાઙ્મધ્ય ઉત વા પુરાણં વેદં વિદ્વાંસમભિતો વદન્તિ । આદિત્યમેવ તે પરિ વદન્તિ સર્વે અગ્નિં દ્વિતીયં ત્રિવૃતં ચ હંસમ્
જે લોકો વર્તમાન, મધ્ય કે પ્રાચીન જ્ઞાનની વાત કરે છે, બધા ચારે બાજુથી—એ બધા સૌપ્રથમ સૂર્યને, બીજું અગ્નિને અને ત્રિવિધ પાંખવાળા હંસને કહે છે.
સહસ્રાહ્ણ્યં વિયતાવસ્ય પક્ષૌ હરેર્હંસસ્ય પતતઃ સ્વર્ગમ્ । સ દેવાન્ત્સર્વાન્ ઉરસ્યુપદદ્ય સંપશ્યન્ યાતિ ભુવનાનિ વિશ્વા
હજારો દિવસો સાથે, તેજસ્વી હંસના બે પાંખો આકાશમાં ઉડીને સ્વર્ગ સુધી જાય છે; એ પોતાના હ્રદય પર બધા દેવતાઓને રાખી, સર્વ જગતને જોઈને જાય છે.
સત્યેનોર્ધ્વસ્તપતિ બ્રહ્મણાર્વાઙ્વિ પશ્યતિ । પ્રાણેન તિર્યઙ્પ્રાણતિ યસ્મિન્ જ્યેષ્ઠમધિ શ્રિતમ્
સત્યથી એ ઉપર તેજ પામે છે, વાણીથી નીચે જુએ છે; શ્વાસથી આડેઆડે ચાલે છે, જેમાં સર્વોત્તમ સ્થિત છે.
યો વૈ તે વિદ્યાદરણી યાભ્યાં નિર્મથ્યતે વસુ । સ વિદ્વાન્ જ્યેષ્ઠં મન્યેત સ વિદ્યાદ્બ્રાહ્મણં મહત્
જે તારા બે અરણી જાણે છે, જેના દ્વારા ધન પ્રાપ્ત થાય છે—એ જ્ઞાની એ સર્વોત્તમ માને, એ મહાન બ્રાહ્મણને ઓળખે.
{૨૭} અપાદગ્રે સમભવત્સો અગ્રે સ્વરાભરત્। ચતુષ્પાદ્ભૂત્વા ભોગ્યઃ સર્વમાદત્ત ભોજનમ્
પ્રથમ એ પગ વિના જન્મ્યો, પછી આરંભે ધ્વનિ ધારણ કરી; પછી ચાર પગવાળો બની આનંદ માટે યોગ્ય થયો અને બધું ભોજન પોતે ગ્રહણ કર્યું.
ભોગ્યો ભવદથો અન્નમદદ્બહુ । યો દેવમુત્તરાવન્તમુપાસાતૈ સનાતનમ્
એ આનંદ માટે યોગ્ય બન્યો અને પછી ઘણું અન્ન આપ્યું; જે શાશ્વત, પરમ દેવની ઉપાસના કરે છે, એ એને પ્રાપ્ત કરે છે.
સનાતનમેનમાહુરુતાદ્ય સ્યાત્પુનર્ણવઃ । અહોરાત્રે પ્ર જાયેતે અન્યો અન્યસ્ય રૂપયોઃ
એને શાશ્વત કહે છે, છતાં આજે એ ફરી નવા બને છે; દિવસ-રાત જન્મે છે, દરેકનું રૂપ અલગ છે.
શતં સહસ્રમયુતં ન્યર્બુદમસંખ્યેયં સ્વમસ્મિન્ નિવિષ્ટમ્ । તદસ્ય ઘ્નન્ત્યભિપશ્યત એવ તસ્માદ્દેવો રોચતેષ એતત્
સો, હજાર, દસ હજાર, કરોડ—એના અંદર અનગણિત ભાગો સ્થિત છે; એ જોઈને એના પર પ્રહાર કરે છે, તેથી દેવ તેજ પામે છે—આ એ જ છે.