સ્કમ્ભે લોકાઃ સ્કમ્ભે તપઃ સ્કમ્ભેઽધ્યૃતમાહિતમ્ । સ્કમ્ભ ત્વા વેદ પ્રત્યક્ષમિન્દ્રે સર્વં સમાહિતમ્
સ્કંભમાં બધા લોક છે, સ્કંભમાં તપ છે, સ્કંભમાં જ બધું સ્થિર છે; સ્કંભ, હું તને સીધો ઓળખું છું, તારા અંદર, ઇન્દ્ર, બધું સ્થિર છે.
ઇન્દ્રે લોકા ઇન્દ્રે તપ ઇન્દ્રેઽધ્યૃતમાહિતમ્ । ઇન્દ્રં ત્વા વેદ પ્રત્યક્ષં સ્કમ્ભે સર્વં પ્રતિષ્ઠિતમ્
ઇન્દ્રમાં બધા લોક છે, ઇન્દ્રમાં તપ છે, ઇન્દ્રમાં બધું સ્થિર છે; ઇન્દ્ર, હું તને સીધો ઓળખું છું, સ્કંભમાં બધું સ્થિર છે.
{૨૪} નામ નામ્ના જોહવીતિ પુરા સૂર્યાત્પુરોષસઃ । યદજઃ પ્રથમં સંબભૂવ સ હ તત્સ્વરાજ્યમિયાય યસ્માન્ નાન્યત્પરમસ્તિ ભૂતમ્
તે પહેલેથી નામને નામથી બોલાવતો હતો, સૂર્ય અને ઉષા પાસેથી; જ્યારે અજ જન્મ્યો, ત્યારે તેણે એ અવાજનું સ્વરાજ્ય મેળવ્યું, જેના ઉપર બીજું કંઈ નથી, ભૂતકાળ પણ નહીં.
યસ્ય ભૂમિઃ પ્રમાન્તરિક્ષમુતોદરમ્ । દિવં યશ્ચક્રે મૂર્ધાનં તસ્મૈ જ્યેષ્ઠાય બ્રહ્મણે નમઃ
જેને પૃથ્વી, વિશાળ અંતરિક્ષ અને ગર્ભ છે, જેને આકાશ માથું બનાવ્યું છે, એ વયસ્ક બ્રહ્મને હું નમસ્કાર કરું છું.
યસ્ય સૂર્યશ્ચક્ષુશ્ચન્દ્રમાશ્ચ પુનર્ણવઃ । અગ્નિં યશ્ચક્ર આસ્યં તસ્મૈ જ્યેષ્ઠાય બ્રહ્મણે નમઃ
જેનો સૂર્ય છે આંખ અને ચંદ્ર છે હંમેશા નવો, જેમણે અગ્નિને પોતાનું મોઢું બનાવ્યું છે, એવા સૌથી પ્રાચીન બ્રહ્મને હું વંદન કરું છું.
યસ્ય વાતઃ પ્રાણાપાનૌ ચક્ષુરઙ્ગિરસોઽભવન્ । દિશો યશ્ચક્રે પ્રજ્ઞાનીસ્તસ્મૈ જ્યેષ્ઠાય બ્રહ્મણે નમઃ
જેનો શ્વાસ છે પવન, જેનું શ્વાસ લેવું અને છોડવું અંગિરસ છે, જેમણે દિશાઓને પોતાનું જ્ઞાન બનાવ્યું છે, એવા સૌથી પ્રાચીન બ્રહ્મને હું વંદન કરું છું.
સ્કમ્ભો દાધાર દ્યાવાપૃથિવી ઉભે ઇમે સ્કમ્ભો દાધારોર્વન્તરિક્ષમ્ । સ્કમ્ભો દાધાર પ્રદિશઃ ષડુર્વીઃ સ્કમ્ભ ઇદં વિશ્વં ભુવનમા વિવેશ
સ્કંભે આકાશ અને ધરતી બંનેને ધારણ કરી, સ્કંભે વિશાળ અંતરિક્ષને પણ ધારણ કર્યું, સ્કંભે છ વિશાળ દિશાઓને પણ સંભાળી, સ્કંભે આખા જગતમાં પ્રવેશ કર્યો છે.
યઃ શ્રમાત્તપસો જાતો લોકાન્ત્સર્વાન્ત્સમાનશે । સોમં યશ્ચક્રે કેવલં તસ્મૈ જ્યેષ્ઠાય બ્રહ્મણે નમઃ
જે શ્રમ અને તપથી જન્મ્યા, બધા લોકોમાં સમાન છે, જેમણે માત્ર સોમને સર્જ્યો, એવા સૌથી પ્રાચીન બ્રહ્મને હું વંદન કરું છું.
કથં વાતો નેલયતિ કથં ન રમતે મનઃ । કિમાપઃ સત્યં પ્રેપ્સન્તીર્નેલયન્તિ કદા ચન
પવન કેમ ક્યારેય સ્થિર થતો નથી? મન કેમ આનંદ પામતું નથી? પાણી સત્ય શોધે છે, છતાં ક્યારેય શાંત કેમ થતું નથી?
મહદ્યક્ષં ભુવનસ્ય મધ્યે તપસિ ક્રાન્તં સલિલસ્ય પૃષ્ઠે । તસ્મિન્ છ્રયન્તે ય ઉ કે ચ દેવા વૃક્ષસ્ય સ્કન્ધઃ પરિત ઇવ શાખાઃ
વિશ્વના મધ્યમાં મહાન સ્વામી, તપમાં સ્થિર, જળની સપાટી પર છે—બધા દેવતાઓ એના પર આરામ કરે છે, જેમ વૃક્ષની આસપાસ શાખાઓ હોય છે.
યસ્મૈ હસ્તાભ્યાં પાદાભ્યાં વાચા શ્રોત્રેણ ચક્ષુષા । યસ્મૈ દેવાઃ સદા બલિં પ્રયચ્છન્તિ વિમિતેઽમિતં સ્કમ્ભં તં બ્રૂહિ કતમઃ સ્વિદેવ સઃ
જેને હાથે, પગે, વાણીથી, કાનથી અને આંખથી દેવતાઓ હંમેશા ભેટ અર્પે છે—એમાપણ, માપી શકાય અને માપી ન શકાય એવા સ્કંભ કોણ છે, એ કયો દેવ છે, કહો.
અપ તસ્ય હતં તમો વ્યાવૃત્તઃ સ પાપ્મના । સર્વાણિ તસ્મિન્ જ્યોતીંષિ યાનિ ત્રીણિ પ્રજાપતૌ
જેથી અંધકાર દૂર થાય છે, પાપથી નાશ પામે છે; એમાં સર્વ પ્રકાશો છે, ત્રણેય, પ્રજાપતિમાં.
યો વેતસં હિરણ્યયં તિષ્ઠન્તં સલિલે વેદ । સ વૈ ગુહ્યઃ પ્રજાપતિઃ
જે જળમાં ઊભેલા સુવર્ણ વેતસને જાણે છે, એ જ ગુપ્ત પ્રજાપતિ છે.
તન્ત્રમેકે યુવતી વિરૂપે અભ્યાક્રામં વયતઃ ષણ્મયૂખમ્ । પ્રાન્યા તન્તૂંસ્તિરતે ધત્તે અન્યા નાપ વૃઞ્જાતે ન ગમાતો અન્તમ્
કેટલાંક વણાટ કરે છે, બે યુવતીઓ આગળ વધે છે અને છ કિરણો વણે છે; એક તાંતો આગળ ખેંચે છે અને ગોઠવે છે, બીજી તેને દૂર કરતી નથી, કે અંત સુધી પહોંચતી નથી.
તયોરહં પરિનૃત્યન્ત્યોરિવ ન વિ જાનામિ યતરા પરસ્તાત્। પુમાન્ એનદ્વયત્યુદ્ગૃણન્તિ પુમાન્ એનદ્વિ જભારાધિ નાકે
એ બંને નૃત્ય કરતી હોય, હું જાણતો નથી કે કઈ આગળ છે; પુરુષ એનું સ્તુતિ કરે છે, અને એ જ સ્વર્ગમાં તેને ધારણ કરે છે.
ઇમે મયૂખા ઉપ તસ્તભુર્દિવં સામાનિ ચક્રુસ્તસરાણિ વાતવે
આ કિરણોએ આકાશને ટેકો આપ્યો છે, તેઓએ સંગીત રચ્યા છે, બધું પવન માટે.
10.8 યો ભૂતં ચ ભવ્યં ચ સર્વં યશ્ચાધિતિષ્ઠતિ । સ્વર્યસ્ય ચ કેવલં તસ્મૈ જ્યેષ્ઠાય બ્રહ્મણે નમઃ
જે ભૂતકાળ અને ભવિષ્ય બધું જ સંભાળે છે, અને જે સ્વર્ગનો એકમાત્ર સ્વામી છે, એવા સૌથી પ્રાચીન બ્રહ્મને હું વંદન કરું છું.
સ્કમ્ભેનેમે વિષ્ટભિતે દ્યૌશ્ચ ભૂમિશ્ચ તિષ્ઠતઃ । સ્કમ્ભ ઇદં સર્વમાત્મન્વદ્યત્પ્રાણન્ નિમિષચ્ચ યત્
સ્કંભથી આ આકાશ અને ધરતી સ્થિર છે; સ્કંભ જ આ બધું છે, જે કંઈ શ્વાસ લે છે, આંખ મીંચે છે અને ચાલે છે.
તિસ્રો હ પ્રજા અત્યાયમાયન્ ન્યન્યા અર્કમભિતોઽવિશન્ત । બૃહન્ હ તસ્થૌ રજસો વિમાનો હરિતો હરિણીરા વિવેશ
ત્રણ સંતાન આગળ વધ્યાં, બીજાઓ સર્વત્રથી સૂર્યમાં પ્રવેશ્યાં; વિશાળ એ રાજાની માપણીમાં ઊભો રહ્યો, અને સુવર્ણ ઘોડીઓમાં પ્રવેશ્યો.
દ્વાદશ પ્રધયશ્ચક્રમેકં ત્રીણિ નભ્યાનિ ક ઉ તચ્ચિકેત । તત્રાહતાસ્ત્રીણિ શતાનિ શઙ્કવઃ ષષ્ટિશ્ચ ખીલા અવિચાચલા યે
બાર કાંટા, એક ચક્ર, ત્રણ ધુરા—આને કોણ સમજશે? ત્યાં ત્રણસો સાઠ કિલ્લા ગાઢ છે, સાઠ કિલ્લા અડગ અને અવિચલ છે.
ઇદં સવિતર્વિ જાનીહિ ષડ્યમા એક એકજઃ । તસ્મિન્ હાપિત્વમિચ્છન્તે ય એષામેક એકજઃ
હે સવિતા, આ જાણ—છ એકસાથે જન્મે છે, એક એકલો જન્મે છે; એમાં જ બધાને આરામ મળે છે, જે એનો એકમાત્ર જન્મેલો છે.
આવિઃ સન્ નિહિતં ગુહા જરન્ નામ મહત્પદમ્ । તત્રેદં સર્વમાર્પિતમેજત્પ્રાણત્પ્રતિષ્ઠિતમ્
જે સ્પષ્ટ છે પણ ગુપ્ત છે, પ્રાચીન છે, મહાન સ્થાન છે; ત્યાં આ બધું સ્થિર છે, ચાલે છે, શ્વાસ લે છે અને ટકી રહે છે.
એકચક્રં વર્તત એકનેમિ સહસ્રાક્ષરં પ્ર પુરો નિ પશ્ચા । અર્ધેન વિશ્વં ભુવનં જજાન યદસ્યાર્ધં ક્વ તદ્બભૂવ
એક ચક્ર છે, એક જ કિનારો છે, હજારો કાંટા છે, જે આગળ-પાછળ ફરતું રહે છે. એની અડધી ભાગથી આખું જગત ઉત્પન્ન થયું, તો એની બીજી અડધી ભાગ ક્યાં ગઈ?
પઞ્ચવાહી વહત્યગ્રમેષાં પ્રષ્ટયો યુક્તા અનુસંવહન્તિ । અયાતમસ્ય દદૃશે ન યાતં પરં નેદીયોઽવરં દવીયઃ
પાંચે વાઘે ખેંચે છે, એમાં સૌથી આગળનું આગળ જાય છે, બાંધેલા જૂઆ એક પછી એક જોડાય છે. એનું ચાલવું કોઈ જોઈ શકતું નથી, એ ક્યાં ગયું એ પણ દેખાતું નથી—એક નજીક નથી, બીજું દૂર નથી.
તિર્યગ્બિલશ્ચમસ ઊર્ધ્વબુધ્નસ્તસ્મિન્ યશો નિહિતં વિશ્વરૂપમ્ । તદાસત ઋષયઃ સપ્ત સાકં યે અસ્ય ગોપા મહતો બભૂવુઃ
પાત્ર આડું છે, એની તળી ઉપર છે; તેમાં અનેક રૂપે મહિમા રહેલો છે. એમાં સાત ઋષિઓ સાથે બેઠા છે, જેઓ એ મહાનતાના રક્ષક બન્યા છે.
યા પુરસ્તાદ્યુજ્યતે યા ચ પશ્ચાદ્યા વિશ્વતો યુજ્યતે યા ચ સર્વતઃ । યયા યજ્ઞઃ પ્રાઙ્તાયતે તાં ત્વા પૃચ્છામિ કતમા સર્ચામ્
જે આગળ જોડાય છે, જે પાછળ જોડાય છે, જે ચારે બાજુ જોડાય છે અને જે સર્વત્ર જોડાય છે—જેના દ્વારા યજ્ઞ આગળ વધે છે—એમાંથી કયું પવિત્ર મંત્ર છે, એ હું તારે પૂછું છું.
{૨૬} યદેજતિ પતતિ યચ્ચ તિષ્ઠતિ પ્રાણદપ્રાણન્ નિમિષચ્ચ યદ્ભુવત્। તદ્દાધાર પૃથિવીં વિશ્વરૂપં તત્સંભૂય ભવત્યેકમેવ
જે કાંઈ ચાલે છે, ઉડે છે કે ઊભું રહે છે, જે શ્વાસ લે છે કે નહીં, જે પળકે છે કે બને છે—આ બધું, અનેક રૂપે ધરતી પર છે, એ જ એને ધારણ કરે છે; બધું એક થઈ જાય છે.
અનન્તં વિતતં પુરુત્રાનન્તમન્તવચ્ચા સમન્તે । તે નાકપાલશ્ચરતિ વિચિન્વન્ વિદ્વાન્ ભૂતમુત ભવ્યમસ્ય
અનંત, અનેક જગ્યાએ ફેલાયેલું, અનંત છતાં બધે સીમિત—એ સ્વર્ગના રક્ષક, જ્ઞાનવાન, સર્વત્ર ફરતા, ભૂતકાળ અને ભવિષ્ય શોધે છે.
પ્રજાપતિશ્ચરતિ ગર્ભે અન્તરદૃશ્યમાનો બહુધા વિ જાયતે । અર્ધેન વિશ્વં ભુવનં જજાન યદસ્યાર્ધં કતમઃ સ કેતુઃ
પ્રજાપતિ ગર્ભમાં ફરે છે, જોવાઈ નહિ, પણ અનેક રૂપે જન્મે છે; એની અડધી ભાગથી આખું જગત ઉત્પન્ન થયું, તો એની બીજી અડધી ભાગ કયો સંકેત છે?
ઊર્ધ્વં ભરન્તમુદકં કુમ્ભેનેવોદહાર્યમ્ । પશ્યન્તિ સર્વે ચક્ષુષા ન સર્વે મનસા વિદુઃ
એ પાણી ઉપર લઈ જાય છે, જાણે ઘડામાં ભરીને ખેંચે છે. બધા એને આંખે જુએ છે, પણ બધા મનથી એને ઓળખી શકતા નથી.