યસ્ય બ્રહ્મ મુખમાહુર્જિહ્વાં મધુકશામુત । વિરાજમૂધો યસ્યાહુઃ સ્કમ્ભં તં બ્રૂહિ કતમઃ સ્વિદેવ સઃ
જેનું મુખ બ્રહ્મ કહેવાય છે, જીભ મધુર છે, અને બુદ્ધિ વિરાટ કહેવાય છે, એ સ્કંભ કયો દેવ છે, એ મને કહો.
યસ્માદૃચો અપાતક્ષન્ યજુર્યસ્માદપાકષન્ । સામાનિ યસ્ય લોમાન્યથર્વાઙ્ગિરસો મુખં સ્કમ્ભં તં બ્રૂહિ કતમઃ સ્વિદેવ સઃ
જેથી ઋચાઓ ઉચ્ચારાય છે, યજુરમંત્રો પણ ઊપજ્યા છે, જેના વાળ સામગાન છે, અને મુખ અથર્વા તથા અંઘિરસ છે, એ સ્કંભ કયો દેવ છે, એ મને કહો.
{૨૩} અસચ્શાખાં પ્રતિષ્ઠન્તીં પરમમિવ જના વિદુઃ । ઉતો સન્મન્યન્તેઽવરે યે તે શાખામુપાસતે
જે શાખા અસત્ય છે, તેને લોકો સર્વોચ્ચ માને છે; પણ કેટલાક નીચા લોકો એ શાખાને સાચી માને છે અને તેની પૂજા કરે છે.
યત્રાદિત્યાશ્ચ રુદ્રાશ્ચ વસવશ્ચ સમાહિતાઃ । ભૂતં ચ યત્ર ભવ્યં ચ સર્વે લોકાઃ પ્રતિષ્ઠિતાઃ સ્કમ્ભં તં બ્રૂહિ કતમઃ સ્વિદેવ સઃ
જેમાં આદિત્ય, રુદ્ર અને વસુઓ સ્થિર થયાં છે, જ્યાં ભૂતકાળ અને ભવિષ્ય, બધા લોક સ્થિત છે, એ સ્કંભ કયો દેવ છે, એ મને કહો.
યસ્ય ત્રયસ્ત્રિંશદ્દેવા નિધિં રક્ષન્તિ સર્વદા । નિધિં તમદ્ય કો વેદ યં દેવા અભિરક્ષથ
જેનો ખજાનો ત્રેત્રીસ દેવતાઓ હંમેશા રક્ષે છે, આજે એ ખજાનો કોણ જાણે છે, જેને તમે દેવતાઓ રક્ષો છો?
યત્ર દેવા બ્રહ્મવિદો બ્રહ્મ જ્યેષ્ઠમુપાસતે । યો વૈ તાન્ વિદ્યાત્પ્રત્યક્ષં સ બ્રહ્મા વેદિતા સ્યાત્
જ્યાં બ્રહ્મને જાણનારા દેવતાઓ વયસ્ક બ્રહ્મની ઉપાસના કરે છે, જે તેને સીધા ઓળખે છે, એ બ્રહ્મને જાણનાર કહેવાય.
બૃહન્તો નામ તે દેવા યેઽસતઃ પરિ જજ્ઞિરે । એકં તદઙ્ગં સ્કમ્ભસ્યાસદાહુઃ પરો જનાઃ
જે દેવોને બૃહંત કહેવામાં આવે છે, જે અસત્માંથી જન્મ્યા છે, લોકો કહે છે કે સ્કંભનું એક અંગ અસત્ છે.
યત્ર સ્કમ્ભઃ પ્રજનયન્ પુરાણં વ્યવર્તયત્। એકં તદઙ્ગં સ્કમ્ભસ્ય પુરાણમનુસંવિદુઃ
જ્યાં સ્કંભે સંતાન ઉત્પન્ન કરીને પ્રાચીનને અલગ કર્યું, લોકો સ્કંભનું એ એક અંગ પ્રાચીન તરીકે ઓળખે છે.
યસ્ય ત્રયસ્ત્રિંશદ્દેવા અઙ્ગે ગાત્રા વિભેજિરે । તાન્ વૈ ત્રયસ્ત્રિંશદ્દેવાન્ એકે બ્રહમવિદો વિદુઃ
જેનાં અંગમાં ત્રેત્રીસ દેવતાઓએ શરીર વહેંચી લીધું, એવા ત્રેત્રીસ દેવતાઓને કેટલાક બ્રહ્મજ્ઞાની લોકો ઓળખે છે.
હિરણ્યગર્ભં પરમમનત્યુદ્યં જના વિદુઃ । સ્કમ્ભસ્તદગ્રે પ્રાસિઞ્ચદ્ધિરણ્યં લોકે અન્તરા
લોકો હિરણ્યગર્ભને સર્વોચ્ચ અને અપ્રતિમ માને છે; સ્કંભે શરૂઆતમાં એ સોનાને જગતમાં વહેંચ્યું.
સ્કમ્ભે લોકાઃ સ્કમ્ભે તપઃ સ્કમ્ભેઽધ્યૃતમાહિતમ્ । સ્કમ્ભ ત્વા વેદ પ્રત્યક્ષમિન્દ્રે સર્વં સમાહિતમ્
સ્કંભમાં બધા લોક છે, સ્કંભમાં તપ છે, સ્કંભમાં જ બધું સ્થિર છે; સ્કંભ, હું તને સીધો ઓળખું છું, તારા અંદર, ઇન્દ્ર, બધું સ્થિર છે.
ઇન્દ્રે લોકા ઇન્દ્રે તપ ઇન્દ્રેઽધ્યૃતમાહિતમ્ । ઇન્દ્રં ત્વા વેદ પ્રત્યક્ષં સ્કમ્ભે સર્વં પ્રતિષ્ઠિતમ્
ઇન્દ્રમાં બધા લોક છે, ઇન્દ્રમાં તપ છે, ઇન્દ્રમાં બધું સ્થિર છે; ઇન્દ્ર, હું તને સીધો ઓળખું છું, સ્કંભમાં બધું સ્થિર છે.
{૨૪} નામ નામ્ના જોહવીતિ પુરા સૂર્યાત્પુરોષસઃ । યદજઃ પ્રથમં સંબભૂવ સ હ તત્સ્વરાજ્યમિયાય યસ્માન્ નાન્યત્પરમસ્તિ ભૂતમ્
તે પહેલેથી નામને નામથી બોલાવતો હતો, સૂર્ય અને ઉષા પાસેથી; જ્યારે અજ જન્મ્યો, ત્યારે તેણે એ અવાજનું સ્વરાજ્ય મેળવ્યું, જેના ઉપર બીજું કંઈ નથી, ભૂતકાળ પણ નહીં.
યસ્ય ભૂમિઃ પ્રમાન્તરિક્ષમુતોદરમ્ । દિવં યશ્ચક્રે મૂર્ધાનં તસ્મૈ જ્યેષ્ઠાય બ્રહ્મણે નમઃ
જેને પૃથ્વી, વિશાળ અંતરિક્ષ અને ગર્ભ છે, જેને આકાશ માથું બનાવ્યું છે, એ વયસ્ક બ્રહ્મને હું નમસ્કાર કરું છું.
યસ્ય સૂર્યશ્ચક્ષુશ્ચન્દ્રમાશ્ચ પુનર્ણવઃ । અગ્નિં યશ્ચક્ર આસ્યં તસ્મૈ જ્યેષ્ઠાય બ્રહ્મણે નમઃ
જેનો સૂર્ય છે આંખ અને ચંદ્ર છે હંમેશા નવો, જેમણે અગ્નિને પોતાનું મોઢું બનાવ્યું છે, એવા સૌથી પ્રાચીન બ્રહ્મને હું વંદન કરું છું.
યસ્ય વાતઃ પ્રાણાપાનૌ ચક્ષુરઙ્ગિરસોઽભવન્ । દિશો યશ્ચક્રે પ્રજ્ઞાનીસ્તસ્મૈ જ્યેષ્ઠાય બ્રહ્મણે નમઃ
જેનો શ્વાસ છે પવન, જેનું શ્વાસ લેવું અને છોડવું અંગિરસ છે, જેમણે દિશાઓને પોતાનું જ્ઞાન બનાવ્યું છે, એવા સૌથી પ્રાચીન બ્રહ્મને હું વંદન કરું છું.
સ્કમ્ભો દાધાર દ્યાવાપૃથિવી ઉભે ઇમે સ્કમ્ભો દાધારોર્વન્તરિક્ષમ્ । સ્કમ્ભો દાધાર પ્રદિશઃ ષડુર્વીઃ સ્કમ્ભ ઇદં વિશ્વં ભુવનમા વિવેશ
સ્કંભે આકાશ અને ધરતી બંનેને ધારણ કરી, સ્કંભે વિશાળ અંતરિક્ષને પણ ધારણ કર્યું, સ્કંભે છ વિશાળ દિશાઓને પણ સંભાળી, સ્કંભે આખા જગતમાં પ્રવેશ કર્યો છે.
યઃ શ્રમાત્તપસો જાતો લોકાન્ત્સર્વાન્ત્સમાનશે । સોમં યશ્ચક્રે કેવલં તસ્મૈ જ્યેષ્ઠાય બ્રહ્મણે નમઃ
જે શ્રમ અને તપથી જન્મ્યા, બધા લોકોમાં સમાન છે, જેમણે માત્ર સોમને સર્જ્યો, એવા સૌથી પ્રાચીન બ્રહ્મને હું વંદન કરું છું.
કથં વાતો નેલયતિ કથં ન રમતે મનઃ । કિમાપઃ સત્યં પ્રેપ્સન્તીર્નેલયન્તિ કદા ચન
પવન કેમ ક્યારેય સ્થિર થતો નથી? મન કેમ આનંદ પામતું નથી? પાણી સત્ય શોધે છે, છતાં ક્યારેય શાંત કેમ થતું નથી?
મહદ્યક્ષં ભુવનસ્ય મધ્યે તપસિ ક્રાન્તં સલિલસ્ય પૃષ્ઠે । તસ્મિન્ છ્રયન્તે ય ઉ કે ચ દેવા વૃક્ષસ્ય સ્કન્ધઃ પરિત ઇવ શાખાઃ
વિશ્વના મધ્યમાં મહાન સ્વામી, તપમાં સ્થિર, જળની સપાટી પર છે—બધા દેવતાઓ એના પર આરામ કરે છે, જેમ વૃક્ષની આસપાસ શાખાઓ હોય છે.
યસ્મૈ હસ્તાભ્યાં પાદાભ્યાં વાચા શ્રોત્રેણ ચક્ષુષા । યસ્મૈ દેવાઃ સદા બલિં પ્રયચ્છન્તિ વિમિતેઽમિતં સ્કમ્ભં તં બ્રૂહિ કતમઃ સ્વિદેવ સઃ
જેને હાથે, પગે, વાણીથી, કાનથી અને આંખથી દેવતાઓ હંમેશા ભેટ અર્પે છે—એમાપણ, માપી શકાય અને માપી ન શકાય એવા સ્કંભ કોણ છે, એ કયો દેવ છે, કહો.
અપ તસ્ય હતં તમો વ્યાવૃત્તઃ સ પાપ્મના । સર્વાણિ તસ્મિન્ જ્યોતીંષિ યાનિ ત્રીણિ પ્રજાપતૌ
જેથી અંધકાર દૂર થાય છે, પાપથી નાશ પામે છે; એમાં સર્વ પ્રકાશો છે, ત્રણેય, પ્રજાપતિમાં.
યો વેતસં હિરણ્યયં તિષ્ઠન્તં સલિલે વેદ । સ વૈ ગુહ્યઃ પ્રજાપતિઃ
જે જળમાં ઊભેલા સુવર્ણ વેતસને જાણે છે, એ જ ગુપ્ત પ્રજાપતિ છે.
તન્ત્રમેકે યુવતી વિરૂપે અભ્યાક્રામં વયતઃ ષણ્મયૂખમ્ । પ્રાન્યા તન્તૂંસ્તિરતે ધત્તે અન્યા નાપ વૃઞ્જાતે ન ગમાતો અન્તમ્
કેટલાંક વણાટ કરે છે, બે યુવતીઓ આગળ વધે છે અને છ કિરણો વણે છે; એક તાંતો આગળ ખેંચે છે અને ગોઠવે છે, બીજી તેને દૂર કરતી નથી, કે અંત સુધી પહોંચતી નથી.
તયોરહં પરિનૃત્યન્ત્યોરિવ ન વિ જાનામિ યતરા પરસ્તાત્। પુમાન્ એનદ્વયત્યુદ્ગૃણન્તિ પુમાન્ એનદ્વિ જભારાધિ નાકે
એ બંને નૃત્ય કરતી હોય, હું જાણતો નથી કે કઈ આગળ છે; પુરુષ એનું સ્તુતિ કરે છે, અને એ જ સ્વર્ગમાં તેને ધારણ કરે છે.
ઇમે મયૂખા ઉપ તસ્તભુર્દિવં સામાનિ ચક્રુસ્તસરાણિ વાતવે
આ કિરણોએ આકાશને ટેકો આપ્યો છે, તેઓએ સંગીત રચ્યા છે, બધું પવન માટે.
10.8 યો ભૂતં ચ ભવ્યં ચ સર્વં યશ્ચાધિતિષ્ઠતિ । સ્વર્યસ્ય ચ કેવલં તસ્મૈ જ્યેષ્ઠાય બ્રહ્મણે નમઃ
જે ભૂતકાળ અને ભવિષ્ય બધું જ સંભાળે છે, અને જે સ્વર્ગનો એકમાત્ર સ્વામી છે, એવા સૌથી પ્રાચીન બ્રહ્મને હું વંદન કરું છું.
સ્કમ્ભેનેમે વિષ્ટભિતે દ્યૌશ્ચ ભૂમિશ્ચ તિષ્ઠતઃ । સ્કમ્ભ ઇદં સર્વમાત્મન્વદ્યત્પ્રાણન્ નિમિષચ્ચ યત્
સ્કંભથી આ આકાશ અને ધરતી સ્થિર છે; સ્કંભ જ આ બધું છે, જે કંઈ શ્વાસ લે છે, આંખ મીંચે છે અને ચાલે છે.
તિસ્રો હ પ્રજા અત્યાયમાયન્ ન્યન્યા અર્કમભિતોઽવિશન્ત । બૃહન્ હ તસ્થૌ રજસો વિમાનો હરિતો હરિણીરા વિવેશ
ત્રણ સંતાન આગળ વધ્યાં, બીજાઓ સર્વત્રથી સૂર્યમાં પ્રવેશ્યાં; વિશાળ એ રાજાની માપણીમાં ઊભો રહ્યો, અને સુવર્ણ ઘોડીઓમાં પ્રવેશ્યો.
દ્વાદશ પ્રધયશ્ચક્રમેકં ત્રીણિ નભ્યાનિ ક ઉ તચ્ચિકેત । તત્રાહતાસ્ત્રીણિ શતાનિ શઙ્કવઃ ષષ્ટિશ્ચ ખીલા અવિચાચલા યે
બાર કાંટા, એક ચક્ર, ત્રણ ધુરા—આને કોણ સમજશે? ત્યાં ત્રણસો સાઠ કિલ્લા ગાઢ છે, સાઠ કિલ્લા અડગ અને અવિચલ છે.