યસ્મૈ ત્વા યજ્ઞવર્ધન મણે પ્રત્યમુચં શિવમ્ । તં ત્વં શતદક્ષિણ મણે શ્રૈષ્ઠ્યાય જિન્વતાત્
જેને યજ્ઞને વધારનાર રત્ન શુભતા આપે છે, એ શતદાન રત્ન તેને શ્રેષ્ઠતા આપે.
એતમિધ્મં સમાહિતં જુષણો અગ્ને પ્રતિ હર્ય હોમૈઃ । તસ્મિન્ વિધેમ સુમતિં સ્વસ્તિ પ્રજાં ચક્ષુઃ પશૂન્ત્સમિદ્ધે જાતવેદસિ બ્રહ્મણા
હે અગ્નિ, આ તૈયાર કરેલ ઈંધણને પ્રસન્નતાથી સ્વીકારો; જાતવેદસ, બ્રાહ્મણ દ્વારા પ્રજ્વલિત તારી અંદર અમે સુખ, સંતાન, દ્રષ્ટિ અને પશુ સ્થાપિત કરીએ.
10.7 કસ્મિન્ન્ અઙ્ગે તપો અસ્યાધિ તિષ્ઠતિ કસ્મિન્ન્ અઙ્ગ ઋતમસ્યાધ્યાહિતમ્ । ક્વ વ્રતં ક્વ શ્રદ્ધાસ્ય તિષ્ઠતિ કસ્મિન્ન્ અઙ્ગે સત્યમસ્ય પ્રતિષ્ઠિતમ્
તેના કયા અંગમાં તપ વસે છે? કયા અંગમાં સત્ય સ્થિર છે? કયા ભાગે વ્રત અને શ્રદ્ધા છે? કયા અંગમાં તેનું સત્યપન આધાર પામે છે?
કસ્માદઙ્ગાદ્દીપ્યતે અગ્નિરસ્ય કસ્માદઙ્ગાત્પવતે માતરિશ્વ । કસ્માદઙ્ગાદ્વિ મિમીતેઽધિ ચન્દ્રમા મહ સ્કમ્ભસ્ય મિમાનો અઙ્ગમ્
તેના કયા અંગમાંથી અગ્નિ પ્રગટે છે? કયા અંગમાંથી પવન ફૂંકાય છે? કયા અંગમાંથી ચંદ્રમાને માપવામાં આવે છે, જેમ કોઈ સ્કંભના મહાન અંગને માપે છે?
કસ્મિન્ન્ અઙ્ગે તિષ્ઠતિ ભૂમિરસ્ય કસ્મિન્ન્ અઙ્ગે તિષ્ઠત્યન્તરિક્ષમ્ । કસ્મિન્ન્ અઙ્ગે તિષ્ઠત્યાહિતા દ્યૌઃ કસ્મિન્ન્ અઙ્ગે તિષ્ઠત્યુત્તરં દિવઃ
તેના કયા અંગમાં પૃથ્વી સ્થિર છે? કયા અંગમાં આકાશ છે? કયા અંગમાં દ્યૌલોક છે? કયા અંગમાં સર્વોચ્ચ સ્વર્ગ છે?
ક્વ પ્રેપ્સન્ દીપ્યત ઊર્ધ્વો અગ્નિઃ ક્વ પ્રેપ્સન્ પવતે માતરિશ્વા । યત્ર પ્રેપ્સન્તીરભિયન્ત્યાવૃતઃ સ્કમ્ભં તં બ્રૂહિ કતમઃ સ્વિદેવ સઃ
કયા સ્થાન પર ઉપર દહકતો અગ્નિ તેજ આપે છે? કયા સ્થાન પર પવન ફૂંકાય છે? કયા સ્થળે વહેતી નદીઓ ભેગી થાય છે? સ્કંભ વિશે કહો—એ ભગવાન કોણ છે?
ક્વાર્ધમાસાઃ ક્વ યન્તિ માસાઃ સંવત્સરેણ સહ સંવિદાનાઃ । યત્ર યન્ત્યૃતવો યત્રાર્તવાઃ સ્કમ્ભં તં બ્રૂહિ કતમઃ સ્વિદેવ સઃ
અર્ધમાસો ક્યાં જાય છે? મહિના વર્ષ સાથે જોડાઈને ક્યાં જાય છે? ઋતુઓ અને તેમના સમય ક્યાં જાય છે? સ્કંભ વિશે કહો—એ ભગવાન કોણ છે?
ક્વ પ્રેપ્સન્તી યુવતી વિરૂપે અહોરાત્રે દ્રવતઃ સંવિદાને । યત્ર પ્રેપ્સન્તીરભિયન્ત્યાપઃ સ્કમ્ભં તં બ્રૂહિ કતમઃ સ્વિદેવ સઃ
યુવાન અને ભિન્ન રૂપ ધરાવતી દિવસ-રાત કયા સ્થળે મળીને દોડે છે? વહેતી નદીઓ ક્યાં ભેગી થાય છે? સ્કંભ વિશે કહો—એ ભગવાન કોણ છે?
યસ્મિન્ત્સ્તબ્ધ્વા પ્રજાપતિર્લોકાન્ત્સર્વામધારયત્। સ્કમ્ભં તં બ્રૂહિ કતમઃ સ્વિદેવ સઃ
જેમાં સ્થિર થઈ પ્રજાપતિએ બધા લોકોથી આધાર આપ્યો, સ્કંભ વિશે કહો—એ ભગવાન કોણ છે?
યત્પરમમવમં યચ્ચ મધ્યમં પ્રજાપતિઃ સસૃજે વિશ્વરૂપમ્ । કિયતા સ્કમ્ભઃ પ્ર વિવેશ તત્ર યન્ ન પ્રાવિશત્કિયત્તદ્બભૂવ
પ્રજાપતિએ જે સર્વોચ્ચ, નીચું અને મધ્યમ, સર્વરૂપે સર્જ્યું, તેમાં કેટલો સ્કંભ પ્રવેશ્યો? અને કેટલો બહાર રહ્યો?
કિયતા સ્કમ્ભઃ પ્ર વિવેશ ભૂતં કિયદ્ભવિષ્યદન્વાશયેઽસ્ય । એકં યદઙ્ગમકૃણોત્સહસ્રધા કિયતા સ્કમ્ભઃ પ્ર વિવેશ તત્ર
ભૂતકાળ અને ભવિષ્યમાં સ્કંભ કેટલો પ્રવેશ્યો? જ્યારે એક અંગને હજારોમાં વિભાજિત કર્યું, ત્યારે તેમાં સ્કંભ કેટલો પ્રવેશ્યો?
યત્ર લોકામ્શ્ચ કોશાંશ્ચાપો બ્રહ્મ જના વિદુઃ । અસચ્ચ યત્ર સચ્ચાન્ત સ્કમ્ભં તં બ્રૂહિ કતમઃ સ્વિદેવ સઃ
જ્યાં લોકો લોક, આવરણ, જળ અને બ્રહ્મને જાણે છે; જ્યાં સત્ય અને અસત્ય મળે છે—સ્કંભ વિશે કહો—એ ભગવાન કોણ છે?
{૨૨} યત્ર તપઃ પરાક્રમ્ય વ્રતં ધારયત્યુત્તરમ્ । ઋતં ચ યત્ર શ્રદ્ધા ચાપો બ્રહ્મ સમાહિતાઃ સ્કમ્ભં તં બ્રૂહિ કતમઃ સ્વિદેવ સઃ
જ્યાં તપ શ્રેષ્ઠતા પામીને વ્રતને ધારણ કરે છે; જ્યાં સત્ય, શ્રદ્ધા, જળ અને બ્રહ્મ એકઠા થાય છે—સ્કંભ વિશે કહો—એ ભગવાન કોણ છે?
યસ્મિન્ ભૂમિરન્તરિક્ષં દ્યૌર્યસ્મિન્ન્ અધ્યાહિતા । યત્રાગ્નિશ્ચન્દ્રમાઃ સૂર્યો વાતસ્તિષ્ઠન્ત્યાર્પિતાઃ સ્કમ્ભં તં બ્રૂહિ કતમઃ સ્વિદેવ સઃ
જેમાં પૃથ્વી, આકાશ અને દ્યૌલોક સ્થિર છે; જ્યાં અગ્નિ, ચંદ્ર, સૂર્ય અને પવન સ્થિત છે—સ્કંભ વિશે કહો—એ ભગવાન કોણ છે?
યસ્ય ત્રયસ્ત્રિંશદ્દેવા અઙ્ગે સર્વે સમાહિતાઃ । સ્કમ્ભં તં બ્રૂહિ કતમઃ સ્વિદેવ સઃ
જેના અંગમાં ત્રેતીસે બધા દેવતાઓ એકત્ર છે—સ્કંભ વિશે કહો—એ ભગવાન કોણ છે?
યત્ર ઋષયઃ પ્રથમજા ઋચઃ સામ યજુર્મહી । એકર્ષિર્યસ્મિન્ન્ આર્પિતઃ સ્કમ્ભં તં બ્રૂહિ કતમઃ સ્વિદેવ સઃ
જ્યાં પ્રથમ જન્મેલા ઋષિઓ, ઋચા, સામન, યજુર અને મહાન પૃથ્વી સ્થિત છે; જ્યાં એકમાત્ર ઋષિ સ્થિર છે—સ્કંભ વિશે કહો—એ ભગવાન કોણ છે?
યત્રામૃતં ચ મૃત્યુશ્ચ પુરુષેઽધિ સમાહિતે । સમુદ્રો યસ્ય નાડ્યઃ પુરુષેઽધિ સમાહિતાઃ સ્કમ્ભં તં બ્રૂહિ કતમઃ સ્વિદેવ સઃ
જેમાં અમૃત અને મૃત્યુ બંને મનુષ્યમાં સ્થિર થયાં છે, જેના નાડીઓ સમુદ્ર જેવી મનુષ્યમાં એકઠી થયેલી છે, એ સ્કંભ કયો દેવ છે, એ મને કહો.
યસ્ય ચતસ્રઃ પ્રદિશો નાડ્યસ્તિષ્ઠન્તિ પ્રથમાઃ । યજ્ઞો યત્ર પરાક્રાન્તઃ સ્કમ્ભં તં બ્રૂહિ કતમઃ સ્વિદેવ સઃ
જેનામાં ચાર દિશાઓ મુખ્ય નાડીઓ બનીને ઊભી છે, જ્યાં યજ્ઞ આગળ વધ્યો છે, એ સ્કંભ કયો દેવ છે, એ મને કહો.
યે પુરુષે બ્રહ્મ વિદુસ્તે વિદુઃ પરમેષ્ઠિનમ્ । યો વેદ પરમેષ્ઠિનં યશ્ચ વેદ પ્રજાપતિમ્ । જ્યેષ્ઠં યે બ્રાહ્મણં વિદુસ્તે સ્કમ્ભમનુસંવિદુઃ
જે લોકો મનુષ્યમાં રહેલા બ્રહ્મને જાણે છે, તેઓ પરમેશ્વરને ઓળખે છે; જે પરમેશ્વરને જાણે છે અને જે પ્રજાપતિને જાણે છે, એ જ્ઞાની બ્રાહ્મણો જે વયસ્કને જાણે છે, તેઓ સાચા અર્થમાં સ્કંભને ઓળખે છે.
યસ્ય શિરો વૈશ્વાનરશ્ચક્ષુરઙ્ગિરસોઽભવન્ । અઙ્ગાનિ યસ્ય યાતવઃ સ્કમ્ભં તં બ્રૂહિ કતમઃ સ્વિદેવ સઃ
જેનું માથું વૈશ્વાનર બન્યું, આંખો અંઘિરસો બની, અને અંગો યાતવો બન્યા, એ સ્કંભ કયો દેવ છે, એ મને કહો.
યસ્ય બ્રહ્મ મુખમાહુર્જિહ્વાં મધુકશામુત । વિરાજમૂધો યસ્યાહુઃ સ્કમ્ભં તં બ્રૂહિ કતમઃ સ્વિદેવ સઃ
જેનું મુખ બ્રહ્મ કહેવાય છે, જીભ મધુર છે, અને બુદ્ધિ વિરાટ કહેવાય છે, એ સ્કંભ કયો દેવ છે, એ મને કહો.
યસ્માદૃચો અપાતક્ષન્ યજુર્યસ્માદપાકષન્ । સામાનિ યસ્ય લોમાન્યથર્વાઙ્ગિરસો મુખં સ્કમ્ભં તં બ્રૂહિ કતમઃ સ્વિદેવ સઃ
જેથી ઋચાઓ ઉચ્ચારાય છે, યજુરમંત્રો પણ ઊપજ્યા છે, જેના વાળ સામગાન છે, અને મુખ અથર્વા તથા અંઘિરસ છે, એ સ્કંભ કયો દેવ છે, એ મને કહો.
{૨૩} અસચ્શાખાં પ્રતિષ્ઠન્તીં પરમમિવ જના વિદુઃ । ઉતો સન્મન્યન્તેઽવરે યે તે શાખામુપાસતે
જે શાખા અસત્ય છે, તેને લોકો સર્વોચ્ચ માને છે; પણ કેટલાક નીચા લોકો એ શાખાને સાચી માને છે અને તેની પૂજા કરે છે.
યત્રાદિત્યાશ્ચ રુદ્રાશ્ચ વસવશ્ચ સમાહિતાઃ । ભૂતં ચ યત્ર ભવ્યં ચ સર્વે લોકાઃ પ્રતિષ્ઠિતાઃ સ્કમ્ભં તં બ્રૂહિ કતમઃ સ્વિદેવ સઃ
જેમાં આદિત્ય, રુદ્ર અને વસુઓ સ્થિર થયાં છે, જ્યાં ભૂતકાળ અને ભવિષ્ય, બધા લોક સ્થિત છે, એ સ્કંભ કયો દેવ છે, એ મને કહો.
યસ્ય ત્રયસ્ત્રિંશદ્દેવા નિધિં રક્ષન્તિ સર્વદા । નિધિં તમદ્ય કો વેદ યં દેવા અભિરક્ષથ
જેનો ખજાનો ત્રેત્રીસ દેવતાઓ હંમેશા રક્ષે છે, આજે એ ખજાનો કોણ જાણે છે, જેને તમે દેવતાઓ રક્ષો છો?
યત્ર દેવા બ્રહ્મવિદો બ્રહ્મ જ્યેષ્ઠમુપાસતે । યો વૈ તાન્ વિદ્યાત્પ્રત્યક્ષં સ બ્રહ્મા વેદિતા સ્યાત્
જ્યાં બ્રહ્મને જાણનારા દેવતાઓ વયસ્ક બ્રહ્મની ઉપાસના કરે છે, જે તેને સીધા ઓળખે છે, એ બ્રહ્મને જાણનાર કહેવાય.
બૃહન્તો નામ તે દેવા યેઽસતઃ પરિ જજ્ઞિરે । એકં તદઙ્ગં સ્કમ્ભસ્યાસદાહુઃ પરો જનાઃ
જે દેવોને બૃહંત કહેવામાં આવે છે, જે અસત્માંથી જન્મ્યા છે, લોકો કહે છે કે સ્કંભનું એક અંગ અસત્ છે.
યત્ર સ્કમ્ભઃ પ્રજનયન્ પુરાણં વ્યવર્તયત્। એકં તદઙ્ગં સ્કમ્ભસ્ય પુરાણમનુસંવિદુઃ
જ્યાં સ્કંભે સંતાન ઉત્પન્ન કરીને પ્રાચીનને અલગ કર્યું, લોકો સ્કંભનું એ એક અંગ પ્રાચીન તરીકે ઓળખે છે.
યસ્ય ત્રયસ્ત્રિંશદ્દેવા અઙ્ગે ગાત્રા વિભેજિરે । તાન્ વૈ ત્રયસ્ત્રિંશદ્દેવાન્ એકે બ્રહમવિદો વિદુઃ
જેનાં અંગમાં ત્રેત્રીસ દેવતાઓએ શરીર વહેંચી લીધું, એવા ત્રેત્રીસ દેવતાઓને કેટલાક બ્રહ્મજ્ઞાની લોકો ઓળખે છે.
હિરણ્યગર્ભં પરમમનત્યુદ્યં જના વિદુઃ । સ્કમ્ભસ્તદગ્રે પ્રાસિઞ્ચદ્ધિરણ્યં લોકે અન્તરા
લોકો હિરણ્યગર્ભને સર્વોચ્ચ અને અપ્રતિમ માને છે; સ્કંભે શરૂઆતમાં એ સોનાને જગતમાં વહેંચ્યું.