મસ્તિષ્કમસ્ય યતમો લલાટં કકાટિકાં પ્રથમો યઃ કપાલમ્ । ચિત્વા ચિત્યં હન્વોઃ પૂરુષસ્ય દિવં રુરોહ કતમઃ સ દેવઃ
કોણે તેના મગજ, કપાળ, કાંપાળ અને પ્રથમ ખોપરી બનાવી? મનુષ્યના જડબાં રચ્યા પછી, કયો દેવતા આકાશમાં પહોંચ્યો?
પ્રિયાપ્રિયાણિ બહુલા સ્વપ્નં સંબાધતન્દ્ર્યઃ । આનન્દાન્ ઉગ્રો નન્દાંશ્ચ કસ્માદ્વહતિ પૂરુષઃ
પ્રિય અને અપ્રિય, અનેક સ્વપ્નો, ઊંઘ અને થાક—મનુષ્ય કેમ તીવ્ર આનંદ અને આનંદ સહન કરે છે?
આર્તિરવર્તિર્નિર્ઋતિઃ કુતો નુ પુરુષેઽમતિઃ । રાદ્ધિઃ સમૃદ્ધિરવ્યૃદ્ધિર્મતિરુદિતયઃ કુતઃ
મનુષ્યમાં દુઃખ અને સુખ, વિનાશ અને મૂર્ખાઈ ક્યાંથી આવે છે? સફળતા, સમૃદ્ધિ, ક્ષય, બુદ્ધિ અને રડવું ક્યાંથી આવે છે?
{૪} કો અસ્મિન્ન્ આપો વ્યદધાત્વિષૂવૃતઃ પુરૂવૃતઃ સિન્ધુસૃત્યાય જાતાઃ । તીવ્રા અરુણા લોહિનીસ્તામ્રધૂમ્રા ઊર્ધ્વા અવાચીઃ પુરુષે તિરશ્ચીઃ
કોણે એમાં પાણી મૂક્યાં, તેજથી ઘેરાયેલા, અનેક પ્રવાહોમાં વહેતા, નદીઓ જેવાં? તીવ્ર, લાલ, લોહિયાળ, તાંબાં જેવા, ધૂમ્ર, ઉપર, નીચે અને આડાં વહેતા—આ બધું કોણે બનાવ્યું?
કો અસ્મિન્ રૂપમદધાત્કો મહ્માનં ચ નામ ચ । ગાતું કો અસ્મિન્ કઃ કેતું કશ્ચરિત્રાનિ પૂરુષે
કોણે તેને રૂપ આપ્યું, કોણે મહાનતા, અને કોણે નામ આપ્યું? કોણે તેની ચાલ, કોણે તેનો સંકેત, અને કોણે તેના વર્તન નક્કી કર્યું?
કો અસ્મિન્ પ્રાણમવયત્કો અપાનં વ્યાનમુ । સમાનમસ્મિન્ કો દેવોઽધિ શિશ્રાય પૂરુષે
કોણે તેમાં શ્વાસ મૂક્યો, કોણે બહાર જતો અને વ્યાપક વાયુ આપ્યો? કયા દેવતાએ સમતોલ શ્વાસ મનુષ્યમાં સ્થાપિત કર્યો?
કો અસ્મિન્ યજ્ઞમદધાદેકો દેવોઽધિ પૂરુષે । કો અસ્મિન્ત્સત્યં કોઽનૃતં કુતો મૃત્યુઃ કુતોઽમૃતમ્
કોણે તેમાં યજ્ઞ મૂક્યો, કયો દેવતા મનુષ્યમાં સ્થાપિત છે? તેમાં શું સાચું છે, શું ખોટું છે, મૃત્યુ ક્યાંથી આવે છે અને અમરત્વ ક્યાંથી આવે છે?
કો અસ્મૈ વાસઃ પર્યદધાત્કો અસ્યાયુરકલ્પયત્। બલં કો અસ્મૈ પ્રાયચ્છત્કો અસ્યાકલ્પયજ્જવમ્
કોણે તેને વસ્ત્ર પહેરાવ્યાં, કોણે તેનું આયુષ્ય નક્કી કર્યું? કોણે તેને બળ આપ્યું, અને કોણે તેને ઝડપ આપી?
કેનાપો અન્વતનુત કેનાહરકરોદ્રુચે । ઉષસં કેનાન્વૈન્દ્ધ કેન સાયંભવં દદે
કોણે પાણી ફેલાવ્યાં, કોણે ઉષા પ્રકાશિત કરી? કોણે સવાર પ્રગટાવી, અને કોણે સાંજ આપી?
કો અસ્મિન્ રેતો ન્યદધાત્તન્તુરા તાયતામિતિ । મેધાં કો અસ્મિન્ન્ અધ્યૌહત્કો બાણં કો નૃતો દધૌ
કોણે તેમાં બીજ મૂક્યું, કહીને 'ધાગો ખેંચાય'? કોણે તેમાં બુદ્ધિ રેડી, કોણે તીરસ અને નૃત્યકાર મૂક્યાં?
કેનેમાં ભૂમિમૌર્ણોત્કેન પર્યભવદ્દિવમ્ । કેનાભિ મહ્ના પર્વતાન્ કેન કર્માણિ પુરુષઃ
કોણે આ ધરતીને આધાર આપી, કોણે આકાશને ઘેરી લીધું? કયા મહિમાથી પર્વતો છે, અને કોણે મનુષ્યના કર્મો નક્કી કર્યા?
કેન પર્જન્યમન્વેતિ કેન સોમં વિચક્ષણમ્ । કેન યજ્ઞં ચ શ્રદ્ધાં ચ કેનાસ્મિન્ નિહિતં મનઃ
કોણે મેઘને ચલાવ્યા, કોણે વિવેકી સોમને ઓળખાવ્યો? કોણે યજ્ઞ અને શ્રદ્ધા સ્થાપિત કરી, અને કોણે મનુષ્યમાં મન મૂક્યું?
કેન શ્રોત્રિયમાપ્નોતિ કેનેમં પરમેષ્ઠિનમ્ । કેનેમમગ્નિં પૂરુષઃ કેન સંવત્સરં મમે
કઈ રીતે કોઈ પવિત્ર જ્ઞાન મેળવે છે, કઈ રીતે પરમ અવસ્થા પ્રાપ્ત થાય છે? કઈ રીતે મનુષ્ય આ અગ્નિ મેળવે છે, અને કઈ રીતે વર્ષ માપે છે?
{૫} બ્રહ્મ શ્રોત્રિયમાપ્નોતિ બ્રહ્મેમં પરમેષ્ઠિનમ્ । બ્રહ્મેમમગ્નિં પૂરુષો બ્રહ્મ સંવત્સરં મમે
બ્રહ્મ દ્વારા જ પવિત્ર જ્ઞાન મળે છે; બ્રહ્મ દ્વારા જ પરમ અવસ્થા મળે છે. બ્રહ્મ દ્વારા જ મનુષ્ય અગ્નિ મેળવે છે; બ્રહ્મ દ્વારા જ વર્ષ માપે છે.
કેન દેવામનુ ક્ષિયતિ કેન દૈવજનીર્વિશઃ । કેનેદમન્યન્ નક્ષત્રં કેન સત્ક્ષત્રમુચ્યતે
દેવમનુષ્ય કઈ રીતે વસે છે? દેવજનોએ કઈ રીતે જીવન જીવે છે? આ બીજું નક્ષત્ર કઈ રીતે છે? સાચું ક્ષત્ર કઈ રીતે કહેવાય છે?
બ્રહ્મ દેવામનુ ક્ષિયતિ બ્રહ્મ દૈવજનીર્વિશઃ । બ્રહ્મેદમન્યન્ નક્ષત્રં બ્રહ્મ સત્ક્ષત્રમુચ્યતે
બ્રહ્મથી દેવમનુષ્ય વસે છે, બ્રહ્મથી દેવજનોએ જીવન પામ્યું છે; બ્રહ્મથી આ બીજું નક્ષત્ર છે, બ્રહ્મથી સાચું ક્ષત્ર કહેવાય છે.
કેનેયં ભૂમિર્વિહિતા કેન દ્યૌરુત્તરા હિતા । કેનેદમૂર્ધ્વં તિર્યક્ચાન્તરિક્ષં વ્યચો હિતમ્
આ ધરતી કોણે સ્થાપી? ઉપરનું આકાશ કોણે ગોઠવ્યું? ઉપર અને આડું, આ અંતરિક્ષ કોણે વિહરાવ્યું?
બ્રહ્મણા ભૂમિર્વિહિતા બ્રહ્મ દ્યૌરુત્તરા હિતા । બ્રહ્મેદમૂર્ધ્વં તિર્યક્ચાન્તરિક્ષં વ્યચો હિતમ્
બ્રહ્મ દ્વારા ધરતી સ્થાપાઈ, બ્રહ્મ દ્વારા ઉપરનું આકાશ ગોઠવાયું; બ્રહ્મ દ્વારા ઉપર અને આડું અંતરિક્ષ ગોઠવાયું.
મૂર્ધાનમસ્ય સંસીવ્યાથર્વા હૃદયં ચ યત્। મસ્તિષ્કાદૂર્ધ્વઃ પ્રૈરયત્પવમાનોઽધિ શીર્ષતઃ
અથર્વણે પોતાનું માથું અને હૃદય જોડ્યાં; મગજની ઉપરથી શુદ્ધ કરનારાએ માથા પર પ્રકાશ ફેલાવ્યો.
તદ્વા અથર્વણઃ શિરો દેવકોશઃ સમુબ્જિતઃ । તત્પ્રાણો અભિ રક્ષતિ શિરો અન્નમથો મનઃ
આથર્વણનું માથું એ દૈવી ખજાનો છે, સુંદર રીતે રચાયેલું; શ્વાસ એ માથાનું રક્ષણ કરે છે, જેમ અન્ન અને મન.
ઊર્ધ્વો નુ સૃષ્ટા૩ તિર્યઙ્નુ સૃષ્ટા૩ સર્વા દિશઃ પુરુષ આ બભૂવા૩ । પુરં યો બ્રહ્મણો વેદ યસ્યાઃ પુરુષ ઉચ્યતે
એ માણસ ઊભો અને આડો બધાં દિશામાં ઉત્પન્ન થયો; જે બ્રહ્મની નગરને ઓળખે છે, એ જ તેનો પુરુષ કહેવાય છે.
યો વૈ તાં બ્રહ્મણો વેદામૃતેનાવૃતાં પુરમ્ । તસ્મૈ બ્રહ્મ ચ બ્રાહ્માશ્ચ ચક્ષુઃ પ્રાણં પ્રજાં દદુઃ
જે બ્રહ્મની અમૃતથી ઢંકાયેલી નગરને ઓળખે છે, તેને બ્રહ્મ અને બ્રાહ્મણોએ દ્રષ્ટિ, શ્વાસ અને સંતાન આપ્યાં.
ન વૈ તં ચક્ષુર્જહાતિ ન પ્રાણો જરસઃ પુરા । પુરં યો બ્રહ્મણો વેદ યસ્યાઃ પુરુષ ઉચ્યતે
જે બ્રહ્મની નગરને ઓળખે છે, જેને પુરુષ કહેવાય છે, તેને વૃદ્ધાવસ્થા પહેલા આંખો કે શ્વાસ કદી છોડતા નથી.
અષ્ટાચક્રા નવદ્વારા દેવાનાં પૂરયોધ્યા । તસ્યાં હિરણ્યયઃ કોશઃ સ્વર્ગો જ્યોતિષાવૃતઃ
આઠ ચક્રી, નવ બારવાળી, દેવોની વસવાટ લાયક નગર છે; તેમાં સોનાનું ખજાનું છે, સ્વર્ગ છે, પ્રકાશથી ઘેરાયેલું.
તસ્મિન્ હિરણ્યયે કોશે ત્ર્યરે ત્રિપ્રતિષ્ઠિતે । તસ્મિન્ યદ્યક્ષમાત્મન્વત્તદ્વૈ બ્રહ્મવિદો વિદુઃ
આ સોનાના ખજાનામાં, ત્રણ ભાગ અને ત્રણ આધારવાળી અંદર જે આત્મા છે, તેને બ્રહ્મને જાણનારા ઓળખે છે.
પ્રભ્રાજમાનાં હરિણીં યશસા સંપરીવૃતામ્ । પુરં હિરણ્યયીં બ્રહ્મા વિવેશાપરાજિતામ્
પ્રભામય, પીળા રંગની, યશથી ઘેરાયેલી, બ્રહ્માએ અપરાજિત સોનાની નગરમાં પ્રવેશ કર્યો.
અયં મે વરણો મણિઃ સપત્નક્ષયણો વૃષા । તેના રભસ્વ ત્વં શત્રૂન્ પ્ર મૃણીહિ દુરસ્યતઃ
આ મારો રક્ષણનો મણિ છે, દુશ્મનોના વિનાશ માટે શક્તિશાળી છે; એથી તું દુશ્મનોને પકડીને, દુશ્મનને હરાવી નાખ.
પ્રૈણાન્ છૃણીહિ પ્ર મૃણા રભસ્વ મણિસ્તે અસ્તુ પુરએતા પુરસ્તાત્। અવારયન્ત વરણેન દેવા અભ્યાચારમસુરાણાં શ્વઃશ્વઃ
તુ તેમને કાપી નાખ, હરાવી નાખ, પકડી લે; મણિ તારો આગવો માર્ગદર્શક બને. આ રક્ષણથી દેવોએ દૈત્યોના હુમલાને રોજ-રોજ અટકાવ્યા.
અયં મણિર્વરણો વિશ્વભેષજઃ સહસ્રાક્ષો હરિતો હિરણ્યયઃ । સ તે શત્રૂન્ અધરાન્ પાદયાતિ પૂર્વસ્તાન્ દભ્નુહિ યે ત્વા દ્વિષન્તિ
આ રક્ષણનો મણિ સર્વરોગહારી છે, હજાર આંખોવાળો, લીલો અને સોનાનો છે; તે તારા દુશ્મનોને નીચે પાડી દેશે, અને જે તને દ્વેષ કરે છે તેમને હરાવી દેશે.
અયં તે કૃત્યાં વિતતાં પૌરુષેયાદયં ભયાત્। અયં ત્વા સર્વસ્માત્પાપાદ્વરણો વારયિષ્યતે
આ તારા પર પાથરાયેલી કૃત્યાને દૂર કરશે, આ ભયને દૂર કરશે; આ રક્ષણ તને બધાં પાપથી બચાવશે.