યદિ સ્થ તમસાવૃતા જાલેનભિહિતા ઇવ । સર્વાઃ સંલુપ્યેતઃ કૃત્યાઃ પુનઃ કર્ત્રે પ્ર હિણ્મસિ
જો તું અંધકારથી ઢંકાઈ ગઈ હોય, જાળમાં ફસાઈ હોય, તો એવી બધી દુષ્કર્મો નાશ પામે; તને ફરીથી કરનાર પાસે મોકલી આપીએ છીએ.
કૃત્યાકૃતો વલગિનોઽભિનિષ્કારિણઃ પ્રજામ્ । મૃણીહિ કૃત્યે મોચ્છિષોઽમૂન્ કૃત્યાકૃતો જહિ
દુષ્કર્મ, ફાંસ અને જે આપણા લોકો સામે એ ગોઠવે છે, તેને નાશ કરી દે. દુષ્કર્મ, તું અહીં ન રહે, નાશ પામી જા. દુષ્કર્મ કરનારને દંડ આપ.
યથા સૂર્યો મુચ્યતે તમસસ્પરિ રાત્રિં જહાત્યુષસશ્ચ કેતૂન્ । એવાહં સર્વં દુર્ભૂતં કર્ત્રં કૃત્યાકૃતા કૃતં હસ્તીવ રજો દુરિતં જહામિ
જેમ સૂર્ય અંધકારમાંથી મુક્ત થાય છે, જેમ રાત ઉષાના સંકેતોને છોડે છે, તેમ હું બધું દુઃખ અને કરેલું દુષ્કર્મ, હાથી જેમ ધૂળ ઝાડી નાખે તેમ, છોડી દઉં છું.
કેન પાર્ષ્ણી આભૃતે પૂરુષસ્ય કેન માંસં સંભૃતં કેન ગુલ્ફૌ । કેનાઙ્ગુલીઃ પેશનીઃ કેન ખાનિ કેનોચ્છ્લઙ્ખૌ મધ્યતઃ કઃ પ્રતિષ્ઠામ્
માણસની એડી કોણે ઊભી કરી? માંસ કોણે ભેગું કર્યું? ગુલ્ફ કોણે બનાવ્યા? આંગળીઓ, સાંધા, ખાડા કોણે બનાવ્યા? પગના તળિયાં કોણે રચ્યા અને વચ્ચે આધાર શું છે?
કસ્માન્ નુ ગુલ્ફાવધરાવકૃણ્વન્ન્ અષ્ઠીવન્તાવુત્તરૌ પૂરુષસ્ય । જઙ્ઘે નિર્ઋત્ય ન્યદધુઃ ક્વ સ્વિજ્જાનુનોઃ સંધી ક ઉ તચ્ચિકેત
કયા પદાર્થથી માણસના નીચેના અને ઉપરના, હાડકાંવાળા ગુલ્ફ બનાવ્યા? જાંઘો નિૃતિ પાસે મૂકી; ઘૂંટણના સાંધા ક્યાં છે અને એ કોણ જાણે છે?
ચતુષ્ટયં યુજતે સંહિતાન્તં જાનુભ્યામૂર્ધ્વં શિથિરં કબન્ધમ્ । શ્રોણી યદૂરૂ ક ઉ તજ્જજાન યાભ્યાં કુસિન્ધં સુદૃઢં બભૂવ
ચાર ભાગો જોડાઈ, અંતે એકતા થાય છે; ઘૂંટણ ઉપર ઢીલો ધડ છે. કૌણ છે, જેણે શરિરના કટિ અને ઊરૂ બનાવ્યા, જેના દ્વારા મજબૂત આધાર ઊભો થયો?
કતિ દેવાઃ કતમે ત આસન્ ય ઉરો ગ્રીવાશ્ચિક્યુઃ પુરુષસ્ય । કતિ સ્તનૌ વ્યદધુઃ કઃ કફોદૌ કતિ સ્કન્ધાન્ કતિ પૃષ્ટીરચિન્વન્
કેટલા દેવતાઓએ, અને એમાં કયા, મનુષ્યની છાતી અને ગળું બનાવ્યાં? કેટલાં સ્તન આપ્યાં, કોને ખભા બનાવ્યાં, અને કેટલાં પીઠ બનાવ્યાં?
કો અસ્ય બાહૂ સમભરદ્વીર્યાં કરવાદિતિ । અંસૌ કો અસ્ય તદ્દેવઃ કુસિન્ધે અધ્યા દધૌ
કયા દેવતાએ મનુષ્યના હાથ ભેગા કરીને કહ્યું, 'આપણે તેને શક્તિશાળી અને કાર્યક્ષમ બનાવીએ'? કોને તેના ખભા મૂક્યાં, અને કયા દેવતાએ તેને મજબૂત રીતે સ્થિર કર્યા?
કઃ સપ્ત ખાનિ વિ તતર્દ શીર્ષણિ કર્ણાવિમૌ નાસિકે ચક્ષણી મુખમ્ । યેષાં પુરુત્રા વિજયસ્ય મહ્નનિ ચતુષ્પાદો દ્વિપદો યન્તિ યામમ્
કોણે એના માથામાં સાત છિદ્રો—બે કાન, બે નાકના છિદ્ર, બે આંખો અને મોં—પેદા કર્યા? કયા મહિમાથી ચારે પગવાળા અને બે પગવાળા જીવ સર્વત્ર ફરતા રહે છે?
હન્વોર્હિ જિહ્વામદધાત્પુરૂચીમધા મહીમધિ શિશ્રાય વાચમ્ । સ આ વરીવર્તિ ભુવનેષ્વન્તરપો વસાનઃ ક ઉ તચ્ચિકેત
ખરેખર, જિહ્વા જડબાં વચ્ચે મૂકાઈ, અને વાણી ધરતી પર સ્થાપિત થઈ. જે જગતમાં વિવિધ રૂપ ધારણ કરીને રહે છે, એમાંથી કોણ સાચે જાણે છે?
મસ્તિષ્કમસ્ય યતમો લલાટં કકાટિકાં પ્રથમો યઃ કપાલમ્ । ચિત્વા ચિત્યં હન્વોઃ પૂરુષસ્ય દિવં રુરોહ કતમઃ સ દેવઃ
કોણે તેના મગજ, કપાળ, કાંપાળ અને પ્રથમ ખોપરી બનાવી? મનુષ્યના જડબાં રચ્યા પછી, કયો દેવતા આકાશમાં પહોંચ્યો?
પ્રિયાપ્રિયાણિ બહુલા સ્વપ્નં સંબાધતન્દ્ર્યઃ । આનન્દાન્ ઉગ્રો નન્દાંશ્ચ કસ્માદ્વહતિ પૂરુષઃ
પ્રિય અને અપ્રિય, અનેક સ્વપ્નો, ઊંઘ અને થાક—મનુષ્ય કેમ તીવ્ર આનંદ અને આનંદ સહન કરે છે?
આર્તિરવર્તિર્નિર્ઋતિઃ કુતો નુ પુરુષેઽમતિઃ । રાદ્ધિઃ સમૃદ્ધિરવ્યૃદ્ધિર્મતિરુદિતયઃ કુતઃ
મનુષ્યમાં દુઃખ અને સુખ, વિનાશ અને મૂર્ખાઈ ક્યાંથી આવે છે? સફળતા, સમૃદ્ધિ, ક્ષય, બુદ્ધિ અને રડવું ક્યાંથી આવે છે?
{૪} કો અસ્મિન્ન્ આપો વ્યદધાત્વિષૂવૃતઃ પુરૂવૃતઃ સિન્ધુસૃત્યાય જાતાઃ । તીવ્રા અરુણા લોહિનીસ્તામ્રધૂમ્રા ઊર્ધ્વા અવાચીઃ પુરુષે તિરશ્ચીઃ
કોણે એમાં પાણી મૂક્યાં, તેજથી ઘેરાયેલા, અનેક પ્રવાહોમાં વહેતા, નદીઓ જેવાં? તીવ્ર, લાલ, લોહિયાળ, તાંબાં જેવા, ધૂમ્ર, ઉપર, નીચે અને આડાં વહેતા—આ બધું કોણે બનાવ્યું?
કો અસ્મિન્ રૂપમદધાત્કો મહ્માનં ચ નામ ચ । ગાતું કો અસ્મિન્ કઃ કેતું કશ્ચરિત્રાનિ પૂરુષે
કોણે તેને રૂપ આપ્યું, કોણે મહાનતા, અને કોણે નામ આપ્યું? કોણે તેની ચાલ, કોણે તેનો સંકેત, અને કોણે તેના વર્તન નક્કી કર્યું?
કો અસ્મિન્ પ્રાણમવયત્કો અપાનં વ્યાનમુ । સમાનમસ્મિન્ કો દેવોઽધિ શિશ્રાય પૂરુષે
કોણે તેમાં શ્વાસ મૂક્યો, કોણે બહાર જતો અને વ્યાપક વાયુ આપ્યો? કયા દેવતાએ સમતોલ શ્વાસ મનુષ્યમાં સ્થાપિત કર્યો?
કો અસ્મિન્ યજ્ઞમદધાદેકો દેવોઽધિ પૂરુષે । કો અસ્મિન્ત્સત્યં કોઽનૃતં કુતો મૃત્યુઃ કુતોઽમૃતમ્
કોણે તેમાં યજ્ઞ મૂક્યો, કયો દેવતા મનુષ્યમાં સ્થાપિત છે? તેમાં શું સાચું છે, શું ખોટું છે, મૃત્યુ ક્યાંથી આવે છે અને અમરત્વ ક્યાંથી આવે છે?
કો અસ્મૈ વાસઃ પર્યદધાત્કો અસ્યાયુરકલ્પયત્। બલં કો અસ્મૈ પ્રાયચ્છત્કો અસ્યાકલ્પયજ્જવમ્
કોણે તેને વસ્ત્ર પહેરાવ્યાં, કોણે તેનું આયુષ્ય નક્કી કર્યું? કોણે તેને બળ આપ્યું, અને કોણે તેને ઝડપ આપી?
કેનાપો અન્વતનુત કેનાહરકરોદ્રુચે । ઉષસં કેનાન્વૈન્દ્ધ કેન સાયંભવં દદે
કોણે પાણી ફેલાવ્યાં, કોણે ઉષા પ્રકાશિત કરી? કોણે સવાર પ્રગટાવી, અને કોણે સાંજ આપી?
કો અસ્મિન્ રેતો ન્યદધાત્તન્તુરા તાયતામિતિ । મેધાં કો અસ્મિન્ન્ અધ્યૌહત્કો બાણં કો નૃતો દધૌ
કોણે તેમાં બીજ મૂક્યું, કહીને 'ધાગો ખેંચાય'? કોણે તેમાં બુદ્ધિ રેડી, કોણે તીરસ અને નૃત્યકાર મૂક્યાં?
કેનેમાં ભૂમિમૌર્ણોત્કેન પર્યભવદ્દિવમ્ । કેનાભિ મહ્ના પર્વતાન્ કેન કર્માણિ પુરુષઃ
કોણે આ ધરતીને આધાર આપી, કોણે આકાશને ઘેરી લીધું? કયા મહિમાથી પર્વતો છે, અને કોણે મનુષ્યના કર્મો નક્કી કર્યા?
કેન પર્જન્યમન્વેતિ કેન સોમં વિચક્ષણમ્ । કેન યજ્ઞં ચ શ્રદ્ધાં ચ કેનાસ્મિન્ નિહિતં મનઃ
કોણે મેઘને ચલાવ્યા, કોણે વિવેકી સોમને ઓળખાવ્યો? કોણે યજ્ઞ અને શ્રદ્ધા સ્થાપિત કરી, અને કોણે મનુષ્યમાં મન મૂક્યું?
કેન શ્રોત્રિયમાપ્નોતિ કેનેમં પરમેષ્ઠિનમ્ । કેનેમમગ્નિં પૂરુષઃ કેન સંવત્સરં મમે
કઈ રીતે કોઈ પવિત્ર જ્ઞાન મેળવે છે, કઈ રીતે પરમ અવસ્થા પ્રાપ્ત થાય છે? કઈ રીતે મનુષ્ય આ અગ્નિ મેળવે છે, અને કઈ રીતે વર્ષ માપે છે?
{૫} બ્રહ્મ શ્રોત્રિયમાપ્નોતિ બ્રહ્મેમં પરમેષ્ઠિનમ્ । બ્રહ્મેમમગ્નિં પૂરુષો બ્રહ્મ સંવત્સરં મમે
બ્રહ્મ દ્વારા જ પવિત્ર જ્ઞાન મળે છે; બ્રહ્મ દ્વારા જ પરમ અવસ્થા મળે છે. બ્રહ્મ દ્વારા જ મનુષ્ય અગ્નિ મેળવે છે; બ્રહ્મ દ્વારા જ વર્ષ માપે છે.
કેન દેવામનુ ક્ષિયતિ કેન દૈવજનીર્વિશઃ । કેનેદમન્યન્ નક્ષત્રં કેન સત્ક્ષત્રમુચ્યતે
દેવમનુષ્ય કઈ રીતે વસે છે? દેવજનોએ કઈ રીતે જીવન જીવે છે? આ બીજું નક્ષત્ર કઈ રીતે છે? સાચું ક્ષત્ર કઈ રીતે કહેવાય છે?
બ્રહ્મ દેવામનુ ક્ષિયતિ બ્રહ્મ દૈવજનીર્વિશઃ । બ્રહ્મેદમન્યન્ નક્ષત્રં બ્રહ્મ સત્ક્ષત્રમુચ્યતે
બ્રહ્મથી દેવમનુષ્ય વસે છે, બ્રહ્મથી દેવજનોએ જીવન પામ્યું છે; બ્રહ્મથી આ બીજું નક્ષત્ર છે, બ્રહ્મથી સાચું ક્ષત્ર કહેવાય છે.
કેનેયં ભૂમિર્વિહિતા કેન દ્યૌરુત્તરા હિતા । કેનેદમૂર્ધ્વં તિર્યક્ચાન્તરિક્ષં વ્યચો હિતમ્
આ ધરતી કોણે સ્થાપી? ઉપરનું આકાશ કોણે ગોઠવ્યું? ઉપર અને આડું, આ અંતરિક્ષ કોણે વિહરાવ્યું?
બ્રહ્મણા ભૂમિર્વિહિતા બ્રહ્મ દ્યૌરુત્તરા હિતા । બ્રહ્મેદમૂર્ધ્વં તિર્યક્ચાન્તરિક્ષં વ્યચો હિતમ્
બ્રહ્મ દ્વારા ધરતી સ્થાપાઈ, બ્રહ્મ દ્વારા ઉપરનું આકાશ ગોઠવાયું; બ્રહ્મ દ્વારા ઉપર અને આડું અંતરિક્ષ ગોઠવાયું.
મૂર્ધાનમસ્ય સંસીવ્યાથર્વા હૃદયં ચ યત્। મસ્તિષ્કાદૂર્ધ્વઃ પ્રૈરયત્પવમાનોઽધિ શીર્ષતઃ
અથર્વણે પોતાનું માથું અને હૃદય જોડ્યાં; મગજની ઉપરથી શુદ્ધ કરનારાએ માથા પર પ્રકાશ ફેલાવ્યો.
તદ્વા અથર્વણઃ શિરો દેવકોશઃ સમુબ્જિતઃ । તત્પ્રાણો અભિ રક્ષતિ શિરો અન્નમથો મનઃ
આથર્વણનું માથું એ દૈવી ખજાનો છે, સુંદર રીતે રચાયેલું; શ્વાસ એ માથાનું રક્ષણ કરે છે, જેમ અન્ન અને મન.