અનચ્છયે તુરગાતુ જીવમેજદ્ધ્રુવં મધ્ય આ પસ્ત્યાનામ્ । જીવો મૃતસ્ય ચરતિ સ્વધાભિરમર્ત્યો મર્ત્યેના સયોનિઃ
આછાદન વિના, ઝડપી ચાલતી, જીવંત, ધ્રુવ, ઘરનાં મધ્યમાં સ્થિર. જીવતો મરેલા વચ્ચે પોતાના સ્વભાવથી ફરે છે; અમર, મરતા સાથે એક જ ગર્ભમાં છે.
વિધું દદ્રાણં સલિલસ્ય પૃષ્ઠે યુવાનં સન્તં પલિતો જગાર । દેવસ્ય પશ્ય કાવ્યં મહિત્વાદ્ય મમાર સ હ્યઃ સમાન
ચમકતો ચાંદો પાણીના સપાટી પર, યુવાન હોવા છતાં પક્વ દેખાય છે. દેવનું આ અજાયબું જુઓ: મહિમાથી, કોઈ આજે મરે છે, પણ ગઇકાલે જન્મે છે.
ય ઈં ચકાર ન સો અસ્ય વેદ ય ઈં દદર્શ હિરુગિન્ નુ તસ્માત્। સ માતુર્યોના પરિવીતો અન્તર્બહુપ્રજા નિર્ઋતિરા વિવેશ
જે એને રચે છે, એ એને જાણતો નથી; જેને એને જોયા છે, એ કદાચ એની અસરથી દુઃખી થાય છે. એટલે, માતાના ગર્ભમાં અનેક સંતાનો સાથે ઘેરાયેલો નિૃતિ અંદર પ્રવેશી ગયો.
{૨૬} અપશ્યં ગોપામનિપદ્યમાનમા ચ પરા ચ પથિભિશ્ચરન્તમ્ । સ સધ્રીચીઃ સ વિષૂચીર્વસાન આ વરીવર્તિ ભુવનેષ્વન્તઃ
હું એ ગોપાળકને નિરોધ વિના ચાલતો જોયો, જે નજીક અને દૂરના રસ્તાઓ પર ફરતો રહ્યો. એ ક્યારે સીધો, ક્યારે વાંકો ચાલે છે, બધાં દિશાઓમાં આવરણ પેહરી, એ જગતમાં ફરતો રહે છે.
દ્યૌર્નઃ પિતા જનિતા નાભિરત્ર બન્ધુર્નો માતા પૃથિવી મહીયમ્ । ઉત્તાનયોશ્ચમ્વોર્યોનિરન્તરત્રા પિતા દુહિતુર્ગર્ભમાધાત્
આકાશ અમારો પિતા છે, સર્જનહાર છે, અહીં કેન્દ્ર છે, બંધન છે. પૃથ્વી અમારી માતા છે, હું એને વંદન કરું છું. ઉપરની બે જળધારાઓ વચ્ચે ગર્ભ છે; ત્યાં પિતાએ પુત્રીમાં બીજ મૂક્યું.
પૃછામિ ત્વા પરમન્તં પૃથિવ્યાઃ પૃછામિ વૃષ્ણો અશ્વસ્ય રેતઃ । પૃછામિ વિશ્વસ્ય ભુવનસ્ય નાભિં પૃછામિ વાચઃ પરમં વ્યોમ
હું તને પૃથ્વીનું અંતિમ સીમા શું છે એ પૂછું છું; વાછરડા અને ઘોડાના બીજ વિશે પૂછું છું. બધા જગતનું કેન્દ્ર શું છે એ પૂછું છું; વાણીના સર્વોચ્ચ સ્થાન વિશે પૂછું છું.
ઇયં વેદિઃ પરો અન્તઃ પૃથિવ્યા અયં સોમો વૃષ્ણો અશ્વસ્ય રેતઃ । અયં યજ્ઞો વિશ્વસ્ય ભુવનસ્ય નાભિર્બ્રહ્માયં વાચઃ પરમં વ્યોમ
આ યજ્ઞવેદિ પૃથ્વીનું અંતિમ સીમા છે; આ સોમ વાછરડા અને ઘોડાનું બીજ છે. આ યજ્ઞ બધા જગતનું કેન્દ્ર છે; આ બ્રહ્મ સર્વોચ્ચ વાણીનું સ્થાન છે.
ન વિ જાનામિ યદિવેદમસ્મિ નિણ્યઃ સંનદ્ધો મનસા ચરામિ । યદા માગન્ પ્રથમજા ઋતસ્યાદિદ્વાચો અશ્નુવે ભાગમસ્યાઃ
હું જાણતો નથી કે હું શું છું; જાણે હું છુપાયેલો અને મનથી બંધાયેલો ફરું છું. જ્યારે સત્યનો પહેલો જન્મેલો ભાગ મને મળ્યો, ત્યારે હું આ વાણીનો ભાગીદાર બન્યો.
અપાઙ્પ્રાઙેતિ સ્વધયા ગૃભીતોઽમર્ત્યો મર્ત્યેના સયોનિઃ । તા શશ્વન્તા વિષૂચીના વિયન્તા ન્યન્યં ચિક્યુર્ન નિ ચિક્યુરન્યમ્
એ પોતાનાં સ્વભાવથી પછડાટ અને આગળ ચાલે છે, અમર છે, મરતાં સાથે એક જ ગર્ભમાં છે. જે હંમેશાં અલગ પડે છે, એ એકને ઓળખે છે, બીજાને ઓળખી શકતા નથી.
સપ્તાર્ધગર્ભા ભુવનસ્ય રેતો વિષ્ણોસ્તિષ્ઠન્તિ પ્રદિશા વિધર્મણિ । તે ધીતિભિર્મનસા તે વિપશ્ચિતઃ પરિભુવઃ પરિ ભવન્તિ વિશ્વતઃ
સાત અર્ધ-ગર્ભરૂપ બીજ, જગતનું મૂળ, વિષ્ણુની દિશાઓમાં નિયમથી સ્થિર છે. એ પોતાના વિચારો, મન અને જ્ઞાનથી બધું ઘેરી લે છે અને બધે વ્યાપે છે.
ઋચો અક્ષરે પરમે વ્યોમન્ યસ્મિન્ દેવા અધિ વિશ્વે નિષેદુઃ । યસ્તન્ ન વેદ કિમૃચા કરિષ્યતિ ય ઇત્તદ્વિદુસ્તે અમી સમાસતે
ઋચાઓ અવિનાશી સર્વોચ્ચ આકાશમાં વસે છે, જ્યાં બધા દેવતાઓ બેઠા છે. જેને એ ખબર નથી, એ ઋચાઓથી શું ફાયદો? જે જાણે છે, એ અહીં એકત્ર થાય છે.
ઋચઃ પદં માત્રયા કલ્પયન્તોઽર્ધર્ચેન ચકૢપુર્વિશ્વમેજત્। ત્રિપાદ્બ્રહ્મ પુરુરૂપં વિ તષ્ઠે તેન જીવન્તિ પ્રદિશશ્ચતસ્રઃ
ઋચાની માપનાથી, એ અર્ધ ઋચાથી આખું જગત રચાયું, બધું હલનચલન કરે છે. ત્રણ પગવાળું બ્રહ્મ, અનેક રૂપ ધરાવતું, રચાયું; એથી ચારેય દિશાઓ જીવંત છે.
સૂયવસાદ્ભગવતી હિ ભૂયા અધા વયં ભગવન્તઃ સ્યામ । અદ્ધિ તૃણમઘ્ન્યે વિશ્વદાનીં પિબ શુદ્ધમુદકમાચરન્તી
ભગવતી સદાય કલ્યાણમય રહે, પછી અમે પણ ભાગ્યશાળી થઈએ. હે ગાય, સર્વ દાતા, તું ઘાસ ચર, શુદ્ધ પાણી પી, અને નિરંતર ચાલતી રહે.
{૨૭} ગૌરિન્ મિમાય સલિલાનિ તક્ષતી એકપદી દ્વિપદી સા ચતુષ્પદી । અષ્ટાપદી નવપદી બભૂવુષી સહસ્રાક્ષરા ભુવનસ્ય પઙ્ક્તિસ્તસ્યાઃ સમુદ્રા અધિ વિ ક્ષરન્તિ
ગૌએ જળને માપી અને ઘડ્યા, એ ક્યારે એક પગવાળી, ક્યારે બે, ક્યારે ચાર પગવાળી બની. એ આઠ પગવાળી, નવ પગવાળી પણ બની; હજારો અક્ષરવાળી છંદ જગતની માપ છે, એની નદીઓ સમુદ્ર ઉપર વહે છે.
કૃષ્ણં નિયાનં હરયઃ સુપર્ણા અપો વસાના દિવમુત્પતન્તિ । તમાવવૃત્રન્ત્સદનાદૃતસ્યાદિદ્ઘૃતેન પૃથિવીં વ્યૂદુઃ
કાળી ચાલતી, પીળા પંખી, જળ ધારણ કરીને આકાશ તરફ ઉડે છે. એણે એને ઢાંકી દીધો, સત્યના આસનથી; ઘીથી પૃથ્વી વ્યાપી નાખી.
અપાદેતિ પ્રથમા પદ્વતીનાં કસ્તદ્વાં મિત્રાવરુણા ચિકેત । ગર્ભો ભારં ભરત્યા ચિદસ્યા ઋતં પિપર્તિ અનૃતં નિ પાતિ
પગવાળાઓમાં પ્રથમ એ પગે ચાલે છે; એ કોણ જાણે છે, હે મિત્ર અને વરુણ? ગર્ભ એનું ભાર પણ વહે છે; એ સત્યને ધારણ કરે છે, અસત્યને દૂર કરે છે.
વિરાડ્વાગ્વિરાટ્પૃથિવી વિરાડન્તરિક્ષં વિરાટ્પ્રજાપતિઃ । વિરાણ્મૃત્યુઃ સાધ્યાનામધિરાજો બભૂવ તસ્ય ભૂતં ભવ્યં વશે સ મે ભૂતં ભવ્યં વશે કૃણોતુ
વિરાજ એટલે વાણી, વિરાજ એટલે પૃથ્વી, વિરાજ એટલે અંતરિક્ષ, વિરાજ એટલે પ્રજાપતિ. વિરાજ એટલે મૃત્યુ, એ સાધ્ય દેવતાઓનો મુખ્ય બન્યો; એના ભૂતકાળ અને ભવિષ્ય એના વશમાં છે. મારું ભૂતકાળ અને ભવિષ્ય પણ મારા વશમાં રહે.
શકમયં ધૂમમારાદપશ્યં વિષૂવતા પર એનાવરેણ । ઉક્ષાણં પૃશ્નિમપચન્ત વીરાસ્તાનિ ધર્માણિ પ્રથમાન્યાસન્
હું દૂરથી ધૂમ્રો ઉઠતો જોયો, સીમા પાર જઈ રહ્યો હતો. વીરોએ ચિતરેલી ગાયને દુધ્યું; એ પ્રથમ ધર્મો હતા.
ત્રયઃ કેશિન ઋતુથા વિ ચક્ષતે સંવત્સરે વપત એક એષામ્ । વિશ્વમન્યો અભિચષ્ટે શચીભિર્ધ્રાજિરેકસ્ય દદૃશે ન રૂપમ્
ત્રણ વાળાવાળા ઋતુ પ્રમાણે દેખાય છે; વર્ષમાં એકનો વાળ ઉતારાય છે. બીજો પોતાની શક્તિથી બધું જોવે છે; રથચાલકનું રૂપ દેખાતું નથી.
ચત્વારિ વાક્પરિમિતા પદાનિ તાનિ વિદુર્બ્રાહ્મણા યે મનીષિણઃ । ગુહા ત્રીણિ નિહિતા નેઙ્ગયન્તિ તુરીયં વાચો મનુષ્યા વદન્તિ
વાણી ચાર ભાગે વહેંચાયેલી છે; જે બ્રાહ્મણ અને વિદ્વાન છે, એ જાણે છે. ત્રણ ભાગ ગુપ્ત છે, ચાલતા નથી; ચોથો ભાગ માનવો બોલે છે.
ઇન્દ્રં મિત્રં વરુણમગ્નિમાહુરથો દિવ્યઃ સ સુપર્ણો ગરુત્માન્ । એકં સદ્વિપ્રા બહુધા વદન્ત્યગ્નિં યમં માતરિશ્વાનમાહુઃ
લોકો તેને ઇન્દ્ર, મિત્ર, વરુણ, અગ્નિ કહે છે; એ જ દેવ છે, સુંદર પાંખો ધરાવતો ગરુડ છે. વિદ્વાનો એ એકને અનેક નામે બોલાવે છે: કોઈ તેને અગ્નિ, કોઈ યમ, તો કોઈ માતરિશ્વાન કહે છે.
યાં કલ્પયન્તિ વહતૌ વધૂમિવ વિશ્વરૂપાં હસ્તકૃતાં ચિકિત્સવઃ । સારાદેત્વપ નુદામ એનામ્
જેમ વૈદ્યો લગ્ન માટે વધૂને તૈયાર કરે છે, એમ જાતજાતના રૂપથી હાથથી બનાવેલી જે વસ્તુ છે, તેના સારને અમે દૂર કરીએ છીએ.
શીર્ષણ્વતી નસ્વતી કર્ણિણી કૃત્યાકૃતા સંભૃતા વિશ્વરૂપા । સારાદેત્વપ નુદામ એનામ્
જેમાં માથું, નાક અને કાન છે, જે તાંત્રિક રીતે બનાવવામાં આવી છે, વિવિધ રૂપે એકઠી કરેલી છે— તેના સારને અમે દૂર કરીએ છીએ.
શૂદ્રકૃતા રાજકૃતા સ્ત્રીકૃતા બ્રહ્મભિઃ કૃતા । જાયા પત્યા નુત્તેવ કર્તારં બન્ધ્વૃચ્છતુ
શૂદ્રે બનાવી હોય કે રાજાએ, સ્ત્રીએ બનાવી હોય કે બ્રાહ્મણે— એ તાંત્રિક વિધિ તેના કરનાર પાસે પાછી ફરે, જેમ પત્ની પતિ પાસે જાય છે, તેમ એ પોતાના સગાંને શોધે.
અનયાહમોષધ્યા સર્વાઃ કૃત્યા અદૂદુષમ્ । યાં ક્ષેત્રે ચક્રુર્યાં ગોષુ યાં વા તે પુરુષેષુ
આ ઔષધિથી હું નિર્દોષ માણસમાંથી બધું તાંત્રિક કાવતરું દૂર કરું છું— ખેતરમાં, ગાયોમાં કે તમારા લોકોમાં જે કંઈ કરવામાં આવ્યું હોય.
અઘમસ્ત્વઘકૃતે શપથઃ શપથીયતે । પ્રત્યક્પ્રતિપ્રહિણ્મો યથા કૃત્યાકૃતં હનત્
જે દુષ્કર્મ કરે છે, તેના પર શાપ પડે; જે ખોટી શપથ ખાય છે, એના પર શપથ પાછી જાય. અમે એ બધું પાછું ફેરીએ છીએ, જેથી તાંત્રિક વિધિ તેના કરનારને જ વાગે.
પ્રતીચીન આઙ્ગિરસોઽધ્યક્ષો નઃ પુરોહિતઃ । પ્રતીચીઃ કૃત્યા આકૃત્યામૂન્ કૃત્યાકૃતો જહિ
આંગિરસો અમારો સામો થઈને દેખરેખ કરે, અમારા પુરોહિત બને; સામો થઈને એ તાંત્રિક વિધિઓ અને કરનારને નાશ કરે.
યસ્ત્વોવાચ પરેહીતિ પ્રતિકૂલમુદાય્યમ્ । તં કૃત્યેઽભિનિવર્તસ્વ માસ્માન્ ઇછો અનાગસઃ
જે કોઈ દુશ્મનાવટથી તને 'દૂર જા' એમ કહ્યું હોય— એના પર તું પાછી વળી જા, હે તાંત્રિક વિધિ; અમને નિર્દોષોને તું ઈચ્છીશ નહીં.
યસ્તે પરૂંષિ સંદધૌ રથસ્યેવ ર્ભુર્ધિયા । તં ગચ્છ તત્ર તેઽયનમજ્ઞાતસ્તેઽયં જનઃ
જે કોઈએ તને ચતુરાઈથી ફાંદા પાથર્યો હોય, જેમ રથકાર રથ બનાવે છે— તું એના પાસે જા; એજ તારો ઘર છે, આ અજાણ લોકોમાં નહિ.
યે ત્વા કૃત્વાલેભિરે વિદ્વલા અભિચારિણઃ । શંભ્વિદં કૃત્યાદૂષણં પ્રતિવર્ત્મ પુનઃસરં તેન ત્વા સ્નપયામસિ
જે જાદુગરોએ તને બનાવી ઉપયોગમાં લીધી, મંત્ર જાણનારા અને તાંત્રિકો— એ તાંત્રિક વિધિને પાછી ફેરવતી શુદ્ધ જળથી અમે તને ધોઈએ છીએ.