તિસ્રો મતૄસ્ત્રીન્ પિતૄન્ બિભ્રદેક ઉર્ધ્વસ્તસ્થૌ નેમવ ગ્લાપયન્ત । મન્ત્રયન્તે દિવો અમુષ્ય પૃષ્ઠે વિશ્વવિદો વાચમવિશ્વવિન્નામ્
ત્રણ માતા અને ત્રણ પિતા ધારણ કરીને એક ઊભો રહ્યો, કદી થાકતો નથી. એ સ્વર્ગની પીઠ પર વાત કરે છે, બધું જાણે છે, બધાં નામ જાણે છે.
{૨૪} પઞ્ચારે ચક્રે પરિવર્તમાને યસ્મિન્ન્ આતસ્થુર્ભુવનાનિ વિશ્વા । તસ્ય નાક્ષસ્તપ્યતે ભૂરિભારઃ સનાદેવ ન છિદ્યતે સનાભિઃ
પાંચ આંટા ધરાવતો ચક્કો ફરતો રહે છે, જેના પર બધા લોકો સ્થિત છે. તેનું ધુરું ભારે ભારથી ગરમ થાય છે; શરૂઆતથી એ કદી તૂટતું નથી, ન તો એની નાંબ.
પઞ્ચપાદં પિતરં દ્વાદશાકૃતિં દિવ આહુઃ પરે અર્ધે પુરીષિણમ્ । અથેમે અન્ય ઉપરે વિચક્ષણે સપ્તચક્રે ષડર આહુરર્પિતમ્
પિતાને પાંચ પગવાળો, બાર રૂપવાળો, સ્વર્ગના દૂરના ભાગમાં વસતો કહે છે. પછી ઉપરના બીજા, સાત ચક્કાવાળા, છ આંટાવાળા, એમ કહે છે કે એ સ્થિર છે.
દ્વાદશારં નહિ તજ્જરાય વર્વર્તિ ચક્રં પરિ દ્યામૃતસ્ય । આ પુત્રા અગ્ને મિથુનાસો અત્ર સપ્ત શતાનિ વિંશતિશ્ચ તસ્થુઃ
બાર આંટાવાળો ચક્કો અમરતાના આકાશમાં ફરતો રહે છે, કદી જૂનો થતો નથી. અહીં, હે અગ્નિ, તારા જોડીવાળા પુત્રો, સાતસો વીસ, ઊભા છે.
સનેમિ ચક્રમજરં વિ વવૃત ઉત્તાનાયાં દશ યુક્તા વહન્તિ । સૂર્યસ્ય ચક્ષૂ રજસૈત્યાવૃતં યસ્મિન્ન્ આતસ્થુર્ભુવનાનિ વિશ્વા
સૌ વર્ષાવાળું ચક્ર, જે ક્યારેય જૂનું થતું નથી, સતત ફરતું રહે છે; દસ જોડાયેલા તેને સીધું ખેંચે છે. એ સૂર્યનું આંખ જે ધૂળથી ઢંકાયેલું છે, એ પર આખા જગતના લોકોએ આશ્રય લીધો છે.
સ્ત્રિયઃ સતીસ્તામુ મે પુંસઃ આહુઃ પશ્યદક્ષણ્વાન્ન્ વિ ચેતદન્ધઃ । કવિર્યઃ પુત્રઃ સ ઈમા ચિકેત યસ્તા વિજાનાત્સ પિતુષ્પિતાસત્
જે સ્ત્રીઓ સાચી કહેવાય છે, પણ કહે છે કે એ પુરુષની છે; જોનાર સમજદાર છે, અંધ જાણતો નથી. કવિનો પુત્ર આ બધું સમજાય છે; જે જાણે છે, એ જ પિતાનો સાચો પુત્ર છે.
સાકંજાનાં સપ્તથમાહુરેકજં ષડિદ્યમા ઋષયો દેવજા ઇતિ । તેષામિષ્ટાનિ વિહિતાનિ ધામશ સ્થાત્રે રેજન્તે વિકૃતાનિ રૂપશઃ
એક સાથે જન્મેલા છે, એમ સાતમાને એકલોજ જન્મેલો કહે છે; છ દેવોથી જન્મેલા છે, ઋષિઓ એમ કહે છે. એમના ઇચ્છેલા રૂપો સ્થિર છે, પોતાના સ્થાન પર તેજથી ઝગમગે છે, અને અલગ-અલગ રૂપે દેખાય છે.
અવઃ પરેણ પર એના અવરેણ પદા વત્સં બિભ્રતી ગૌરુદસ્થાત્। સા કદ્રીચી કં સ્વિદર્ધં પરાગાત્ક્વ સ્વિત્સૂતે નહિ યૂથે અસ્મિન્
એક પગ આગળ અને એક પગ પાછળ રાખીને, ગાય પોતાના વાછરડાને પકડીને ઊભી છે. કદ્રુની સંતાનવાળી એ ગાય અડધું ભાગ લઈ દૂર જાય છે; એ ક્યાં વાછરડાને જન્મ આપે છે, એ તો આ ઝુંડમાં નથી.
અવઃ પરેણ પિતરં યો અસ્ય વેદાવઃ પરેણ પર એનાવરેણ । કવીયમાનઃ ક ઇહ પ્ર વોચદ્દેવં મનઃ કુતો અધિ પ્રજાતમ્
જે એક પગ આગળ મૂકે છે, એ પોતાના પિતાને ઓળખે છે; એક પગ પાછળ મૂકે છે, એ આગળ વધે છે. અહીં કોણ સમજદારીથી કહી શકે કે દેવમનસ ક્યાંથી જન્મ્યું?
યે અર્વાઞ્ચસ્તામુ પરાચ આહુર્યે પરાઞ્ચસ્તામુ અર્વાચ આહુઃ । ઇન્દ્રશ્ચ યા ચક્રથુઃ સોમ તાનિ ધુરા ન યુક્તા રજસો વહન્તિ
જે નજીક છે, તેમને દૂર કહે છે; જે દૂર છે, તેમને નજીક કહે છે. ઇન્દ્ર અને સોમએ આ બધું બનાવ્યું; ધૂળ સાથે જોડાયેલા, એ બધું ખેંચે છે.
દ્વા સુપર્ણા સયુજા સખાયા સમાનં વૃક્ષં પરિ ષસ્વજાતે । તયોરન્યઃ પિપ્પલં સ્વાદ્વત્ત્યનશ્નન્ન્ અન્યો અભિ ચાકશીતિ
બે પક્ષીઓ, એકબીજાના મિત્ર, એક જ વૃક્ષને વળગી બેઠા છે. એક મીઠું ફળ ખાય છે, બીજો ફક્ત જુએ છે, પણ ખાતો નથી.
યસ્મિન્ વૃક્ષે મધ્વદઃ સુપર્ણા નિવિશન્તે સુવતે ચાધિ વિશ્વે । તસ્ય યદાહુઃ પિપ્પલં સ્વાદ્વગ્રે તન્ નોન્ નશદ્યઃ પિતરં ન વેદ
જે વૃક્ષ પર અમૃત આપનારા પક્ષીઓ વસે છે, ત્યાં બધા દેવતાઓ આરામ કરે છે. જે ફળને મીઠું કહે છે, એ નાશ ન પામે; જે જાણતો નથી, એ પિતાને ઓળખતો નથી.
યત્રા સુપર્ણા અમૃતસ્ય ભક્ષમનિમેષં વિદથાભિસ્વરન્તિ । એના વિશ્વસ્ય ભુવનસ્ય ગોપાઃ સ મા ધીરઃ પાકમત્રા વિવેશ
જ્યાં પક્ષીઓ અમૃતની વાત કરે છે, પળક ઝાંપ્યા વિના સભામાં ગાય છે, એ જ જગતના રક્ષક છે; બુદ્ધિમાન એ જ પાકા ફળમાં પ્રવેશ કરે છે.
યદ્ગાયત્રે અધિ ગાયત્રમાહિતં ત્રૈષ્ટુભં વા ત્રૈષ્ટુભાન્ નિરતક્ષત । યદ્વા જગજ્જગત્યાહિતં પદં ય ઇત્તદ્વિદુસ્તે અમૃતત્વમાનુશુઃ
જે ગાયત્રી પર ગાયત્રી મૂકાયું છે, કે ત્રૈષ્ટુભથી માપવામાં આવ્યું છે, કે જગતીમાં જે પગ મૂકાયું છે, જે આ જાણે છે, એ અમરત્વ પામે છે.
ગાયત્રેણ પ્રતિ મિમીતે અર્કમર્કેણ સામ ત્રૈષ્ટુભેન વાકમ્ । વાકેન વાકં દ્વિપદા ચતુષ્પદાક્ષરેણ મિમતે સપ્ત વાણીઃ
ગાયત્રીથી સ્તોત્ર માપે છે, સ્તોત્રથી સામ, ત્રૈષ્ટુભથી વાણી. વાણીથી વાણી, બે પગવાળી, ચાર પગવાળી અને અક્ષરોથી સાત વાણીઓને માપે છે.
જગતા સિન્ધું દિવ્યસ્કભાયદ્રથંતરે સૂર્યં પર્યપશ્યત્। ગાયત્રસ્ય સમિધસ્તિસ્ર આહુસ્તતો મહ્ના પ્ર રિરિચે મહિત્વા
જગતીથી આકાશગંગાને ટેકો આપ્યો, રથના મધ્યમાં સૂર્યને જોયો. ગાયત્રના ત્રણ સમિધ કહે છે; એ મહિમાથી તેનું મહાત્મ્ય વધ્યું.
ઉપ હ્વયે સુદુઘાં ધેનુમેતાં સુહસ્તો ગોધુગુત દોહદેનામ્ । શ્રેષ્ઠં સવં સવિતા સાવિષન્ નોઽભીદ્ધો ઘર્મસ્તદુ ષુ પ્ર વોચત્
હું આ દૂધથી ભરેલી ગાયને બોલાવું છું, સારી હાથે દૂધ કાઢનાર તેને દોહે છે. સવિતા અમને શ્રેષ્ઠ યજ્ઞ આપ્યો; ગરમ પાત્ર એ વાત કહી જાય છે.
હિઙ્કૃણ્વતી વસુપત્ની વસૂનાં વત્સમિચ્છન્તી મનસાભ્યાગાત્। દુહામશ્વિભ્યાં પયો અઘ્ન્યેયં સા વર્ધતાં મહતે સૌભગાય
હિંકાર કરતી, ધનની માલિક, વાછરડાની ઇચ્છા રાખતી, મનથી આવી. આ અઘ્ન્યાને અશ્વિનીકુમારો માટે દોહીએ; એ મહાન સૌભાગ્ય માટે વધે.
ગૌરમીમેદભિ વત્સં મિષન્તં મૂર્ધાનં હિઙ્ઙકૃણોન્ માતવા ઉ । સૃક્વાણં ઘર્મમભિ વાવશાના મિમાતિ માયું પયતે પયોભિઃ
ગાય, વાછરડાની યાદમાં, હિંકાર કરતી, માતા જેવી, તેના માથા પાસે આવે છે. એ ગરમ પાત્રની ઇચ્છા રાખે છે, આયુષ્ય માપે છે, દૂધથી પોષે છે.
અયં સ શિઙ્ક્તે યેન ગૌરભિવૃતા મિમાતિ મયું ધ્વસનાવધિ શ્રિતા । સા ચિત્તિભિર્નિ હિ ચકાર મર્ત્યાન્ વિદ્યુદ્ભવન્તી પ્રતિ વવ્રિમૌહત
આ એ છે જે છાંટે છે, જેના દ્વારા ગાય ઘેરી છે, આયુષ્ય માપે છે, ધૂળની સીમા સુધી પહોંચે છે. એ વિચારો વડે મરતોને બનાવે છે; વીજળી બની, ફેલાઈ જાય છે.
અનચ્છયે તુરગાતુ જીવમેજદ્ધ્રુવં મધ્ય આ પસ્ત્યાનામ્ । જીવો મૃતસ્ય ચરતિ સ્વધાભિરમર્ત્યો મર્ત્યેના સયોનિઃ
આછાદન વિના, ઝડપી ચાલતી, જીવંત, ધ્રુવ, ઘરનાં મધ્યમાં સ્થિર. જીવતો મરેલા વચ્ચે પોતાના સ્વભાવથી ફરે છે; અમર, મરતા સાથે એક જ ગર્ભમાં છે.
વિધું દદ્રાણં સલિલસ્ય પૃષ્ઠે યુવાનં સન્તં પલિતો જગાર । દેવસ્ય પશ્ય કાવ્યં મહિત્વાદ્ય મમાર સ હ્યઃ સમાન
ચમકતો ચાંદો પાણીના સપાટી પર, યુવાન હોવા છતાં પક્વ દેખાય છે. દેવનું આ અજાયબું જુઓ: મહિમાથી, કોઈ આજે મરે છે, પણ ગઇકાલે જન્મે છે.
ય ઈં ચકાર ન સો અસ્ય વેદ ય ઈં દદર્શ હિરુગિન્ નુ તસ્માત્। સ માતુર્યોના પરિવીતો અન્તર્બહુપ્રજા નિર્ઋતિરા વિવેશ
જે એને રચે છે, એ એને જાણતો નથી; જેને એને જોયા છે, એ કદાચ એની અસરથી દુઃખી થાય છે. એટલે, માતાના ગર્ભમાં અનેક સંતાનો સાથે ઘેરાયેલો નિૃતિ અંદર પ્રવેશી ગયો.
{૨૬} અપશ્યં ગોપામનિપદ્યમાનમા ચ પરા ચ પથિભિશ્ચરન્તમ્ । સ સધ્રીચીઃ સ વિષૂચીર્વસાન આ વરીવર્તિ ભુવનેષ્વન્તઃ
હું એ ગોપાળકને નિરોધ વિના ચાલતો જોયો, જે નજીક અને દૂરના રસ્તાઓ પર ફરતો રહ્યો. એ ક્યારે સીધો, ક્યારે વાંકો ચાલે છે, બધાં દિશાઓમાં આવરણ પેહરી, એ જગતમાં ફરતો રહે છે.
દ્યૌર્નઃ પિતા જનિતા નાભિરત્ર બન્ધુર્નો માતા પૃથિવી મહીયમ્ । ઉત્તાનયોશ્ચમ્વોર્યોનિરન્તરત્રા પિતા દુહિતુર્ગર્ભમાધાત્
આકાશ અમારો પિતા છે, સર્જનહાર છે, અહીં કેન્દ્ર છે, બંધન છે. પૃથ્વી અમારી માતા છે, હું એને વંદન કરું છું. ઉપરની બે જળધારાઓ વચ્ચે ગર્ભ છે; ત્યાં પિતાએ પુત્રીમાં બીજ મૂક્યું.
પૃછામિ ત્વા પરમન્તં પૃથિવ્યાઃ પૃછામિ વૃષ્ણો અશ્વસ્ય રેતઃ । પૃછામિ વિશ્વસ્ય ભુવનસ્ય નાભિં પૃછામિ વાચઃ પરમં વ્યોમ
હું તને પૃથ્વીનું અંતિમ સીમા શું છે એ પૂછું છું; વાછરડા અને ઘોડાના બીજ વિશે પૂછું છું. બધા જગતનું કેન્દ્ર શું છે એ પૂછું છું; વાણીના સર્વોચ્ચ સ્થાન વિશે પૂછું છું.
ઇયં વેદિઃ પરો અન્તઃ પૃથિવ્યા અયં સોમો વૃષ્ણો અશ્વસ્ય રેતઃ । અયં યજ્ઞો વિશ્વસ્ય ભુવનસ્ય નાભિર્બ્રહ્માયં વાચઃ પરમં વ્યોમ
આ યજ્ઞવેદિ પૃથ્વીનું અંતિમ સીમા છે; આ સોમ વાછરડા અને ઘોડાનું બીજ છે. આ યજ્ઞ બધા જગતનું કેન્દ્ર છે; આ બ્રહ્મ સર્વોચ્ચ વાણીનું સ્થાન છે.
ન વિ જાનામિ યદિવેદમસ્મિ નિણ્યઃ સંનદ્ધો મનસા ચરામિ । યદા માગન્ પ્રથમજા ઋતસ્યાદિદ્વાચો અશ્નુવે ભાગમસ્યાઃ
હું જાણતો નથી કે હું શું છું; જાણે હું છુપાયેલો અને મનથી બંધાયેલો ફરું છું. જ્યારે સત્યનો પહેલો જન્મેલો ભાગ મને મળ્યો, ત્યારે હું આ વાણીનો ભાગીદાર બન્યો.
અપાઙ્પ્રાઙેતિ સ્વધયા ગૃભીતોઽમર્ત્યો મર્ત્યેના સયોનિઃ । તા શશ્વન્તા વિષૂચીના વિયન્તા ન્યન્યં ચિક્યુર્ન નિ ચિક્યુરન્યમ્
એ પોતાનાં સ્વભાવથી પછડાટ અને આગળ ચાલે છે, અમર છે, મરતાં સાથે એક જ ગર્ભમાં છે. જે હંમેશાં અલગ પડે છે, એ એકને ઓળખે છે, બીજાને ઓળખી શકતા નથી.
સપ્તાર્ધગર્ભા ભુવનસ્ય રેતો વિષ્ણોસ્તિષ્ઠન્તિ પ્રદિશા વિધર્મણિ । તે ધીતિભિર્મનસા તે વિપશ્ચિતઃ પરિભુવઃ પરિ ભવન્તિ વિશ્વતઃ
સાત અર્ધ-ગર્ભરૂપ બીજ, જગતનું મૂળ, વિષ્ણુની દિશાઓમાં નિયમથી સ્થિર છે. એ પોતાના વિચારો, મન અને જ્ઞાનથી બધું ઘેરી લે છે અને બધે વ્યાપે છે.