સં તે શીર્ષ્ણઃ કપાલાનિ હૃદયસ્ય ચ યો વિધુઃ । ઉદ્યન્ન્ આદિત્ય રશ્મિભિઃ શીર્ષ્ણો રોગમનીનશોઽઙ્ગભેદમશીશમઃ
માથાની હાડકાં અને હૃદયના ઉથલપાથલ સાથે, જેમ ઉગતો સૂર્ય પોતાની કિરણોથી અંધકાર દૂર કરે છે, તેમ માથાનો રોગ અને અંગોના દુઃખ દૂર થઈ જાય.
અસ્ય વામસ્ય પલિતસ્ય હોતુસ્તસ્ય ભ્રાતા મધ્યમો અસ્ત્યશ્નઃ ।9.14 તૃતીયો ભ્રાતા ઘૃતપૃષ્ઠો અસ્યાત્રાપશ્યં વિશ્પતિં સપ્તપુત્રમ્
આ વામ, પાંખી અને યજમાન છે, તેનો મધ્યમ ભાઈ ખાવાવાળો છે; ત્રીજો ભાઈ ઘીથી પોષાયેલો છે. અહીં મેં સાત પુત્રોવાળા કુળપતિને જોયો હતો.
સપ્ત યુઞ્જન્તિ રથમેકચક્રમેકો અશ્વો વહતિ સપ્તનામા । ત્રિનાભિ ચક્રમજરમનર્વં યત્રેમા વિશ્વા ભુવનાધિ તસ્થુઃ
સાત જણ એક ચક્કાવાળું રથ જોડે છે; એક ઘોડો, જેને સાત નામ છે, એ રથ ખેંચે છે. એ ચક્કામાં ત્રણ નાંબ છે, જે ક્યારેય જૂનું થતું નથી કે તૂટી જતું નથી, અને એ પર બધા લોકો સ્થિર છે.
ઇમં રથમધિ યે સપ્ત તસ્થુઃ સપ્તચક્રં સપ્ત વહન્ત્યશ્વાઃ । સપ્ત સ્વસારો અભિ સં નવન્ત યત્ર ગવાં નિહિતા સપ્ત નામ
આ રથ પર સાત જણ ઊભા છે; એમાં સાત ચક્કા છે અને સાત ઘોડા તેને ખેંચે છે. સાત બહેનો એક થઈ જાય છે, જ્યાં ગાયોના સાત નામો રાખવામાં આવ્યા છે.
કો દદર્શ પ્રથમં જાયમાનમસ્થન્વન્તં યદનસ્થા બિભર્તિ । ભૂમ્યા અસુરસૃગાત્મા ક્વ સ્વિત્કો વિદ્વાંસમુપ ગાત્પ્રષ્ટુમેતત્
કોણે સૌપ્રથમ જન્મનારને જોયો, જે હાડકાં વગરનો છે પણ હાડકાં ધારણ કરે છે? ભૂમિના સર્જક આત્મા ક્યાં છે? કોણ જાણીને આ પૂછવા ગયો?
ઇહ બ્રવીતુ ય ઈમઙ્ગ વેદાસ્ય વામસ્ય નિહિતં પદં વેઃ । શીર્ષ્ણઃ ક્ષીરં દુહ્રતે ગાવો અસ્ય વવ્રિં વસાના ઉદકં પદાઽપુઃ
જેને ખબર હોય કે વામ ક્યાં સ્થિત છે, એ અહીં કહી બતાવે. ગાયો તેના માથેથી દૂધ દોહે છે; વસ્ત્ર પહેરીને, પગથી પાણી સુધી પહોંચી જાય છે.
પાકઃ પૃછામિ મનસાઽવિજાનન્ દેવાનામેના નિહિતા પદાનિ । વત્સે બષ્કયેઽધિ સપ્ત તન્તૂન્ વિ તત્નિરે કવય ઓતવા ઉ
હું મનથી પૂછું છું, જાણતો નથી, દેવતાઓ માટે કયા સ્થાન રાખવામાં આવ્યા છે. વાછરડા, ચિતરેલા પર, ઋષિઓએ સાત દોરા ખેંચી અને વણ્યા છે.
અચિકિત્વાંસ્ચિકિતુષશ્ચિદત્ર કવીન્ પૃછામિ વિદ્વનો ન વિદ્વાન્ । વિ યસ્તસ્તમ્ભ ષટિમા રજાંસ્યજસ્ય રૂપે કિમપિ સ્વિદેકમ્
જાણતો નથી, છતાં અહીં જ્ઞાની અને જાણનારા ઋષિઓને પૂછું છું. જેમણે જન્મ ન લેવેલા સ્વરૂપે છ દિશાઓને થંભાવી, એમાં શું એક છે?
માતા પિતરમૃત આ બભાજઽધીત્યગ્રે મનસા સં હિ જગ્મે । સા બીભત્સુર્ગર્ભરસા નિવિદ્ધા નમસ્વન્ત ઇદુપવાકમીયુઃ
માતાએ પિતાને અમૃત વહેંચ્યું; શરૂઆતમાં એ મનથી નજીક ગઈ. એ ભયાનક, ગર્ભના રસથી ભરેલી, નમન કરનારાઓ વાણી સુધી પહોંચ્યા.
યુક્તા માતાસિદ્ધુરિ દક્ષિણાયા અતિષ્ઠદ્ગર્ભો વૃજનીષ્વન્તઃ । અમીમેદ્વત્સો અનુ ગામપશ્યદ્વિશ્વરૂપ્યં ત્રિષુ યોગનેષુ
માતા જોડાઈને જમણી બાજુ ઊભી રહી; ગર્ભ ગર્ભોમાં હતો. વાછરડાએ માપ્યું, ગાયો જોયા અને ત્રણ જોડાણોમાં સર્વરૂપ જોયું.
તિસ્રો મતૄસ્ત્રીન્ પિતૄન્ બિભ્રદેક ઉર્ધ્વસ્તસ્થૌ નેમવ ગ્લાપયન્ત । મન્ત્રયન્તે દિવો અમુષ્ય પૃષ્ઠે વિશ્વવિદો વાચમવિશ્વવિન્નામ્
ત્રણ માતા અને ત્રણ પિતા ધારણ કરીને એક ઊભો રહ્યો, કદી થાકતો નથી. એ સ્વર્ગની પીઠ પર વાત કરે છે, બધું જાણે છે, બધાં નામ જાણે છે.
{૨૪} પઞ્ચારે ચક્રે પરિવર્તમાને યસ્મિન્ન્ આતસ્થુર્ભુવનાનિ વિશ્વા । તસ્ય નાક્ષસ્તપ્યતે ભૂરિભારઃ સનાદેવ ન છિદ્યતે સનાભિઃ
પાંચ આંટા ધરાવતો ચક્કો ફરતો રહે છે, જેના પર બધા લોકો સ્થિત છે. તેનું ધુરું ભારે ભારથી ગરમ થાય છે; શરૂઆતથી એ કદી તૂટતું નથી, ન તો એની નાંબ.
પઞ્ચપાદં પિતરં દ્વાદશાકૃતિં દિવ આહુઃ પરે અર્ધે પુરીષિણમ્ । અથેમે અન્ય ઉપરે વિચક્ષણે સપ્તચક્રે ષડર આહુરર્પિતમ્
પિતાને પાંચ પગવાળો, બાર રૂપવાળો, સ્વર્ગના દૂરના ભાગમાં વસતો કહે છે. પછી ઉપરના બીજા, સાત ચક્કાવાળા, છ આંટાવાળા, એમ કહે છે કે એ સ્થિર છે.
દ્વાદશારં નહિ તજ્જરાય વર્વર્તિ ચક્રં પરિ દ્યામૃતસ્ય । આ પુત્રા અગ્ને મિથુનાસો અત્ર સપ્ત શતાનિ વિંશતિશ્ચ તસ્થુઃ
બાર આંટાવાળો ચક્કો અમરતાના આકાશમાં ફરતો રહે છે, કદી જૂનો થતો નથી. અહીં, હે અગ્નિ, તારા જોડીવાળા પુત્રો, સાતસો વીસ, ઊભા છે.
સનેમિ ચક્રમજરં વિ વવૃત ઉત્તાનાયાં દશ યુક્તા વહન્તિ । સૂર્યસ્ય ચક્ષૂ રજસૈત્યાવૃતં યસ્મિન્ન્ આતસ્થુર્ભુવનાનિ વિશ્વા
સૌ વર્ષાવાળું ચક્ર, જે ક્યારેય જૂનું થતું નથી, સતત ફરતું રહે છે; દસ જોડાયેલા તેને સીધું ખેંચે છે. એ સૂર્યનું આંખ જે ધૂળથી ઢંકાયેલું છે, એ પર આખા જગતના લોકોએ આશ્રય લીધો છે.
સ્ત્રિયઃ સતીસ્તામુ મે પુંસઃ આહુઃ પશ્યદક્ષણ્વાન્ન્ વિ ચેતદન્ધઃ । કવિર્યઃ પુત્રઃ સ ઈમા ચિકેત યસ્તા વિજાનાત્સ પિતુષ્પિતાસત્
જે સ્ત્રીઓ સાચી કહેવાય છે, પણ કહે છે કે એ પુરુષની છે; જોનાર સમજદાર છે, અંધ જાણતો નથી. કવિનો પુત્ર આ બધું સમજાય છે; જે જાણે છે, એ જ પિતાનો સાચો પુત્ર છે.
સાકંજાનાં સપ્તથમાહુરેકજં ષડિદ્યમા ઋષયો દેવજા ઇતિ । તેષામિષ્ટાનિ વિહિતાનિ ધામશ સ્થાત્રે રેજન્તે વિકૃતાનિ રૂપશઃ
એક સાથે જન્મેલા છે, એમ સાતમાને એકલોજ જન્મેલો કહે છે; છ દેવોથી જન્મેલા છે, ઋષિઓ એમ કહે છે. એમના ઇચ્છેલા રૂપો સ્થિર છે, પોતાના સ્થાન પર તેજથી ઝગમગે છે, અને અલગ-અલગ રૂપે દેખાય છે.
અવઃ પરેણ પર એના અવરેણ પદા વત્સં બિભ્રતી ગૌરુદસ્થાત્। સા કદ્રીચી કં સ્વિદર્ધં પરાગાત્ક્વ સ્વિત્સૂતે નહિ યૂથે અસ્મિન્
એક પગ આગળ અને એક પગ પાછળ રાખીને, ગાય પોતાના વાછરડાને પકડીને ઊભી છે. કદ્રુની સંતાનવાળી એ ગાય અડધું ભાગ લઈ દૂર જાય છે; એ ક્યાં વાછરડાને જન્મ આપે છે, એ તો આ ઝુંડમાં નથી.
અવઃ પરેણ પિતરં યો અસ્ય વેદાવઃ પરેણ પર એનાવરેણ । કવીયમાનઃ ક ઇહ પ્ર વોચદ્દેવં મનઃ કુતો અધિ પ્રજાતમ્
જે એક પગ આગળ મૂકે છે, એ પોતાના પિતાને ઓળખે છે; એક પગ પાછળ મૂકે છે, એ આગળ વધે છે. અહીં કોણ સમજદારીથી કહી શકે કે દેવમનસ ક્યાંથી જન્મ્યું?
યે અર્વાઞ્ચસ્તામુ પરાચ આહુર્યે પરાઞ્ચસ્તામુ અર્વાચ આહુઃ । ઇન્દ્રશ્ચ યા ચક્રથુઃ સોમ તાનિ ધુરા ન યુક્તા રજસો વહન્તિ
જે નજીક છે, તેમને દૂર કહે છે; જે દૂર છે, તેમને નજીક કહે છે. ઇન્દ્ર અને સોમએ આ બધું બનાવ્યું; ધૂળ સાથે જોડાયેલા, એ બધું ખેંચે છે.
દ્વા સુપર્ણા સયુજા સખાયા સમાનં વૃક્ષં પરિ ષસ્વજાતે । તયોરન્યઃ પિપ્પલં સ્વાદ્વત્ત્યનશ્નન્ન્ અન્યો અભિ ચાકશીતિ
બે પક્ષીઓ, એકબીજાના મિત્ર, એક જ વૃક્ષને વળગી બેઠા છે. એક મીઠું ફળ ખાય છે, બીજો ફક્ત જુએ છે, પણ ખાતો નથી.
યસ્મિન્ વૃક્ષે મધ્વદઃ સુપર્ણા નિવિશન્તે સુવતે ચાધિ વિશ્વે । તસ્ય યદાહુઃ પિપ્પલં સ્વાદ્વગ્રે તન્ નોન્ નશદ્યઃ પિતરં ન વેદ
જે વૃક્ષ પર અમૃત આપનારા પક્ષીઓ વસે છે, ત્યાં બધા દેવતાઓ આરામ કરે છે. જે ફળને મીઠું કહે છે, એ નાશ ન પામે; જે જાણતો નથી, એ પિતાને ઓળખતો નથી.
યત્રા સુપર્ણા અમૃતસ્ય ભક્ષમનિમેષં વિદથાભિસ્વરન્તિ । એના વિશ્વસ્ય ભુવનસ્ય ગોપાઃ સ મા ધીરઃ પાકમત્રા વિવેશ
જ્યાં પક્ષીઓ અમૃતની વાત કરે છે, પળક ઝાંપ્યા વિના સભામાં ગાય છે, એ જ જગતના રક્ષક છે; બુદ્ધિમાન એ જ પાકા ફળમાં પ્રવેશ કરે છે.
યદ્ગાયત્રે અધિ ગાયત્રમાહિતં ત્રૈષ્ટુભં વા ત્રૈષ્ટુભાન્ નિરતક્ષત । યદ્વા જગજ્જગત્યાહિતં પદં ય ઇત્તદ્વિદુસ્તે અમૃતત્વમાનુશુઃ
જે ગાયત્રી પર ગાયત્રી મૂકાયું છે, કે ત્રૈષ્ટુભથી માપવામાં આવ્યું છે, કે જગતીમાં જે પગ મૂકાયું છે, જે આ જાણે છે, એ અમરત્વ પામે છે.
ગાયત્રેણ પ્રતિ મિમીતે અર્કમર્કેણ સામ ત્રૈષ્ટુભેન વાકમ્ । વાકેન વાકં દ્વિપદા ચતુષ્પદાક્ષરેણ મિમતે સપ્ત વાણીઃ
ગાયત્રીથી સ્તોત્ર માપે છે, સ્તોત્રથી સામ, ત્રૈષ્ટુભથી વાણી. વાણીથી વાણી, બે પગવાળી, ચાર પગવાળી અને અક્ષરોથી સાત વાણીઓને માપે છે.
જગતા સિન્ધું દિવ્યસ્કભાયદ્રથંતરે સૂર્યં પર્યપશ્યત્। ગાયત્રસ્ય સમિધસ્તિસ્ર આહુસ્તતો મહ્ના પ્ર રિરિચે મહિત્વા
જગતીથી આકાશગંગાને ટેકો આપ્યો, રથના મધ્યમાં સૂર્યને જોયો. ગાયત્રના ત્રણ સમિધ કહે છે; એ મહિમાથી તેનું મહાત્મ્ય વધ્યું.
ઉપ હ્વયે સુદુઘાં ધેનુમેતાં સુહસ્તો ગોધુગુત દોહદેનામ્ । શ્રેષ્ઠં સવં સવિતા સાવિષન્ નોઽભીદ્ધો ઘર્મસ્તદુ ષુ પ્ર વોચત્
હું આ દૂધથી ભરેલી ગાયને બોલાવું છું, સારી હાથે દૂધ કાઢનાર તેને દોહે છે. સવિતા અમને શ્રેષ્ઠ યજ્ઞ આપ્યો; ગરમ પાત્ર એ વાત કહી જાય છે.
હિઙ્કૃણ્વતી વસુપત્ની વસૂનાં વત્સમિચ્છન્તી મનસાભ્યાગાત્। દુહામશ્વિભ્યાં પયો અઘ્ન્યેયં સા વર્ધતાં મહતે સૌભગાય
હિંકાર કરતી, ધનની માલિક, વાછરડાની ઇચ્છા રાખતી, મનથી આવી. આ અઘ્ન્યાને અશ્વિનીકુમારો માટે દોહીએ; એ મહાન સૌભાગ્ય માટે વધે.
ગૌરમીમેદભિ વત્સં મિષન્તં મૂર્ધાનં હિઙ્ઙકૃણોન્ માતવા ઉ । સૃક્વાણં ઘર્મમભિ વાવશાના મિમાતિ માયું પયતે પયોભિઃ
ગાય, વાછરડાની યાદમાં, હિંકાર કરતી, માતા જેવી, તેના માથા પાસે આવે છે. એ ગરમ પાત્રની ઇચ્છા રાખે છે, આયુષ્ય માપે છે, દૂધથી પોષે છે.
અયં સ શિઙ્ક્તે યેન ગૌરભિવૃતા મિમાતિ મયું ધ્વસનાવધિ શ્રિતા । સા ચિત્તિભિર્નિ હિ ચકાર મર્ત્યાન્ વિદ્યુદ્ભવન્તી પ્રતિ વવ્રિમૌહત
આ એ છે જે છાંટે છે, જેના દ્વારા ગાય ઘેરી છે, આયુષ્ય માપે છે, ધૂળની સીમા સુધી પહોંચે છે. એ વિચારો વડે મરતોને બનાવે છે; વીજળી બની, ફેલાઈ જાય છે.