પ્રાચ્યા દિશઃ શાલાયા નમો મહિમ્ને સ્વાહા દેવેભ્યઃ સ્વાહ્યેભ્યઃ
આશ્રયની પૂર્વ દિશાને વંદન, તેની મહિમાને નમન, દેવોને સ્વાહા, દૈવી શક્તિઓને સ્વાહા.
દક્ષિણાયા દિશઃ શાલાયા નમો મહિમ્ને સ્વાહા દેવેભ્યઃ સ્વાહ્યેભ્યઃ
આશ્રયની દક્ષિણ દિશાને વંદન, તેની મહિમાને નમન, દેવોને સ્વાહા, દૈવી શક્તિઓને સ્વાહા.
પ્રતીચ્યા દિશઃ શાલાયા નમો મહિમ્ને સ્વાહા દેવેભ્યઃ સ્વાહ્યેભ્યઃ
આશ્રયની પશ્ચિમ દિશાને વંદન, તેની મહિમાને નમન, દેવોને સ્વાહા, દૈવી શક્તિઓને સ્વાહા.
ઉદીચ્યા દિશઃ શાલાયા નમો મહિમ્ને સ્વાહા દેવેભ્યઃ સ્વાહ્યેભ્યઃ
આશ્રયની ઉત્તર દિશાને વંદન, તેની મહિમાને નમન, દેવોને સ્વાહા, દૈવી શક્તિઓને સ્વાહા.
ધ્રુવાયા દિશઃ શાલાયા નમો મહિમ્ને સ્વાહા દેવેભ્યઃ સ્વાહ્યેભ્યઃ
આશ્રયની સ્થિર દિશાને વંદન, તેની મહિમાને નમન, દેવોને સ્વાહા, દૈવી શક્તિઓને સ્વાહા.
ઊર્ધ્વાયા દિશઃ શાલાયા નમો મહિમ્ને સ્વાહા દેવેભ્યઃ સ્વાહ્યેભ્યઃ
આશ્રયની ઊર્ધ્વ દિશાને વંદન, તેની મહિમાને નમન, દેવોને સ્વાહા, દૈવી શક્તિઓને સ્વાહા.
દિશોદિશઃ શાલાયા નમો મહિમ્ને સ્વાહા દેવેભ્યઃ સ્વાહ્યેભ્યઃ
આશ્રયની દરેક દિશાને વંદન, તેની મહિમાને નમન, દેવોને સ્વાહા, દૈવી શક્તિઓને સ્વાહા.
સાહસ્રસ્ત્વેષ ઋષભઃ પયસ્વાન્ વિશ્વા રૂપાણિ વક્ષણાસુ બિભ્રત્। ભદ્રં દાત્રે યજમાનાય શીક્ષન્ બાર્હસ્પત્ય ઉસ્રિયસ્તન્તુમાતાન્
હજારો ગુણથી ભરેલો, શક્તિશાળી, દુધાળો વાછરડો, પોતાના સ્તનમાં સર્વ રૂપો ધરાવે છે. દાતા માટે કલ્યાણ કરે છે, યજમાનને શીખવે છે, બૃહસ્પતિનો સંતાન તાંતુ વણતો જાય છે.
અપાં યો અગ્રે પ્રતિમા બભૂવ પ્રભૂઃ સર્વસ્મૈ પૃથિવીવ દેવી । પિતા વત્સાનાં પતિરઘ્ન્યાનાં સાહસ્રે પોષે અપિ નઃ કૃણોતુ
જે જળોમાં સર્વપ્રથમ પ્રભુરૂપે પ્રગટ થયા, જેમ પવિત્ર પૃથ્વી સર્વને આશ્રય આપે છે, એવાં વાછરાંઓના પિતા અને ગાયોના સ્વામી એવા દેવ, અમને હજારો ગણો સમૃદ્ધિ આપે.
પુમાન્ અન્તર્વાન્ત્સ્થવિરઃ પયસ્વાન્ વસોઃ કબન્ધમૃષભો બિભર્તિ । તમિન્દ્રાય પથિભિર્દેવયાનૈર્હુતમગ્નિર્વહતુ જાતવેદાઃ
પૌરાણિક અને દુધાળો એ વાછરિયો, ધનના ખજાનાનું ભાર વહેંચે છે; એ વાછરિયાને અગ્નિદેવ, જે સર્વ જન્મો જાણે છે, દેવમાર્ગે ઈન્દ્ર સુધી પહોંચાડે.
પિતા વત્સાનાં પતિરઘ્ન્યાનામથો પિતા મહતાં ગર્ગરાણામ્ । વત્સો જરાયુ પ્રતિધુક્પીયૂષ આમિક્ષા ઘૃતં તદ્વસ્ય રેતઃ
વાછરાંઓના પિતા, ગાયોના સ્વામી અને મહાન ગર્જનાવાળાઓના પિતા પણ એજ છે; જરાયુમાં રહેલો વાછરિયો પોષક દૂધ આપે છે—એ જ ઘી છે, એ જ ધનનો બીજ છે.
દેવાનાં ભાગ ઉપનાહ એષોઽપાં રસ ઓષધીનાં ઘૃતસ્ય । સોમસ્ય ભક્ષમવૃણીત શક્રો બૃહન્ન્ અદ્રિરભવદ્યચ્છરીરમ્
આ દેવતાઓનો ભાગ લાવે છે, એ જળ, ઔષધિ અને ઘીનો રસ છે; શક્રએ સોમનો ભોજન પસંદ કર્યો અને મહાન પર્વત તેનું શરીર બન્યું.
સોમેન પૂર્ણં કલશં બિભર્ષિ ત્વષ્ટા રૂપાણાં જનિતા પશૂનામ્ । શિવાસ્તે સન્તુ પ્રજન્વ ઇહ યા ઇમા ન્યસ્મભ્યં સ્વધિતે યચ્છ યા અમૂઃ
તમે સોમથી ભરેલો પાત્ર વહેંચો છો; ત્વષ્ટા રૂપો અને પશુઓનો સર્જક છે; અહીં જે પ્રજાવાળાં છે, તેઓ તમારે માટે શુભ થાય—અમે અહીં અને ત્યાં જે છે, તે અમને આપો.
આજ્યં બિભર્તિ ઘૃતમસ્ય રેતઃ સાહસ્રઃ પોષસ્તમુ યજ્ઞમાહુઃ । ઇન્દ્રસ્ય રૂપમૃષભો વસાનઃ સો અસ્માન્ દેવાઃ શિવ ઐતુ દત્તઃ
એ ઘી વહેંચે છે, તેનું બીજ ઘી છે, તેની સમૃદ્ધિ હજારો ગણ છે—એને યજ્ઞ કહે છે; ચરબીથી ઢંકાયેલો વાછરિયો એ ઈન્દ્રનું રૂપ છે—દેવતાઓ કૃપાળુ બની, એ અમને આપે.
ઇન્દ્રસ્યૌજો વરુણસ્ય બાહૂ અશ્વિનોરંસૌ મરુતામિયં કકુત્। બૃહસ્પતિં સંભૃતમેતમાહુર્યે ધીરાસઃ કવયો યે મનીષિણઃ
એની તાકાત ઈન્દ્રની છે, હાથો વરુણના છે, ખભા અશ્વિનીકુમારોના છે, કૂંપળો મરુતોના છે; વિદ્વાનો, કવિઓ અને વિચારશીલો કહે છે કે એ બધું બૃહસ્પતિનું સંકલિત રૂપ છે.
દૈવીર્વિશઃ પયસ્વાન્ આ તનોષિ ત્વામિન્દ્રં ત્વાં સરસ્વન્તમાહુઃ । સહસ્રં સ એકમુખા દદાતિ યો બ્રાહ્મણ ઋષભમાજુહોતિ
તમે દેવતાઓના દુધાળાં રસથી પોતાને વિસ્તારો છો; તમને ઈન્દ્ર અને સરસ્વતી કહે છે; જે બ્રાહ્મણને વાછરિયો અર્પણ કરે છે, એ એક જ મોઢાથી હજાર આપતો થાય છે.
બૃહસ્પતિઃ સવિતા તે વયો દધૌ ત્વષ્ટુર્વાયોઃ પર્યાત્મા ત આભૃતઃ । અન્તરિક્ષે મનસા ત્વા જુહોમિ બર્હિષ્ટે દ્યાવાપૃથિવી ઉભે સ્તામ્
બૃહસ્પતિ અને સવિતા એ તમને પાંખો આપ્યા છે; ત્વષ્ટાનો પ્રાણવાયુ તમને ઘેરી લે છે; હું મનથી તમને અંતરિક્ષમાં અર્પણ કરું છું—દિવસ અને પૃથ્વી બંને યજ્ઞકુશ પર સ્થિર રહે.
{૯} ય ઇન્દ્ર ઇવ દેવેષુ ગોષ્વેતિ વિવાવદત્। તસ્ય ઋષભસ્યાઙ્ગાનિ બ્રહ્મા સં સ્તૌતુ ભદ્રયા
જે દેવોમાં અને ગાયોમાં ઈન્દ્રની જેમ બોલે છે—એ વાછરિયાના અંગોને બ્રાહ્મણ શુભાશિષ સાથે સ્તુતિ કરે.
પાર્શ્વે આસ્તામનુમત્યા ભગસ્યાસ્તામનૂવૃજૌ । અષ્ઠીવન્તાવબ્રવીન્ મિત્રો મમૈતૌ કેવલાવિતિ
પાશ્વ ભાગ અનુમતીના થાય, જાંઘો ભાગ્યના થાય; મિત્રએ કહ્યું: 'આ બે હાડકાવાળા મારા જ છે.'
ભસદાસીદાદિત્યાનાં શ્રોણી આસ્તાં બૃહસ્પતેઃ । પુચ્છં વાતસ્ય દેવસ્ય તેન ધૂનોત્યોષધીઃ
પીઠનો ભાગ આદિત્યોનો થાય, નિતંબો બૃહસ્પતિના થાય; પૂંછડો વાયુદેવનો છે—એથી જ ઔષધિઓને હલાવે છે.
ગુદા આસન્ત્સિનીવાલ્યાઃ સૂર્યાયાસ્ત્વચમબ્રુવન્ । ઉત્થાતુરબ્રુવન્ પદ ઋષભં યદકલ્પયન્
આંતરડાં સીનીવાલીના છે, ચામડી સૂર્યાની કહેવાય છે; જેમણે વાછરિયાને ઊભો કર્યો, તેમણે કહ્યું: 'એને પગ મળે.'
ક્રોડ આસીજ્જામિશંસસ્ય સોમસ્ય ક્લશો ધૃતઃ । દેવાઃ સંગત્ય યત્સર્વ ઋષભં વ્યકલ્પયન્
કમર જામિશંસાની છે, મૂત્રાશય સોમનો છે; જ્યારે દેવતાઓ ભેગા થયા, ત્યારે તેમણે આખો વાછરિયો રચ્યો.
તે કુષ્ઠિકાઃ સરમાયૈ કૂર્મેભ્યો અદધુઃ શફાન્ । ઊબધ્યમસ્ય કીટેભ્યઃ શ્વવર્તેભ્યો અધારયન્
એના ખુરો સરમાને આપ્યા, નખ કાચબાઓને આપ્યા; વાળ કીટકો અને ભૂગર્ભ જીવજંતુઓને આપ્યા.
શૃઙ્ગાભ્યાં રક્ષ ઋષત્યવર્તિં હન્તિ ચક્ષુષા । શૃણોતિ ભદ્રં કર્ણાભ્યાં ગવાં યઃ પતિરઘ્ન્યઃ
એ શિંગથી રક્ષા કરે છે, પૂંછડીથી દુશ્મન દૂર હાંકે છે, આંખોથી ઘા કરે છે; કાનથી શુભ સાંભળે છે—એ ગાય અને અજોડ ગાયનો સ્વામી છે.
શતયાજં સ યજતે નૈનં દુન્વન્ત્યગ્નયઃ । જિન્વન્તિ વિશ્વે તં દેવા યો બ્રાહ્મણ ઋષભમાજુહોતિ
જે શત યજ્ઞ કરે છે, તેને અગ્નિ હાનિ પહોંચાડતો નથી; જે બ્રાહ્મણને વાછરિયો અર્પણ કરે છે, તેને સર્વ દેવતાઓ પ્રસન્ન થાય છે.
બ્રાહ્મણેભ્ય ઋષભં દત્ત્વા વરીયઃ કૃણુતે મનઃ । પુષ્ટિં સો અઘ્ન્યાનાં સ્વે ગોષ્ઠેઽવ પશ્યતે
બ્રાહ્મણોને વાછરિયો આપ્યા પછી, તેનું મન વધુ ઉત્તમ બને છે; પોતાનાં ગૌશાળામાં ગાયોની સમૃદ્ધિ જોઈ શકે છે.
ગાવઃ સન્તુ પ્રજાઃ સન્ત્વથો અસ્તુ તનૂબલમ્ । તત્સર્વમનુ મન્યન્તાં દેવા ઋષભદાયિને
ગાયો રહે, સંતાન રહે અને શરીરની તાકાત પણ રહે. આ બધું, ઋષભ આપનાર માટે, બધા દેવતાઓ સ્વીકારે.
અયં પિપાન ઇન્દ્ર ઇદ્રયિં દધાતુ ચેતનીમ્ । અયં ધેનું સુદુઘાં નિત્યવત્સાં વશં દુહાં વિપશ્ચિતં પરો દિવઃ
હે ઇન્દ્ર, આ પીવનારો, પશુઓને સમજણ આપે. આ ગાય, સારા દૂધ આપતી, હંમેશા વાછરડા સાથે, મનગમતું દૂધ આપતી, બુદ્ધિશાળી, આકાશથી પણ ઊંચી થાય.
પિશઙ્ગરૂપો નભસો વયોધા ઐન્દ્રઃ શુષ્મો વિશ્વરૂપો ન આગન્ । આયુરસ્મભ્યં દધત્પ્રજાં ચ રાયશ્ચ પોષૈરભિ નઃ સચતામ્
પિંગળ રંગવાળો, આકાશના પવનને સંભાળનાર, ઇન્દ્રની શક્તિ, સર્વરૂપે, અમારી પાસે આવી છે. એ અમને દીર્ઘાયુ, સંતાન અને ધન-સમૃદ્ધિ આપે અને હંમેશા અમારી સાથે રહે.
ઉપેહોપપર્ચનાસ્મિન્ ગોષ્ઠ ઉપ પૃઞ્ચ નઃ । ઉપ ઋષભસ્ય યદ્રેત ઉપેન્દ્ર તવ વીર્યમ્
આપ આવો, આ યજ્ઞસ્થળે આવો, અમારી નજીક આવો. ઋષભના બીજ પાસે આવો, હે ઇન્દ્ર, તમારી શક્તિ પાસે આવો.