વિશ્વે દેવાઃ ઉપરિષ્ટાદુબ્જન્તો યન્ત્વોજસા । મધ્યેન ઘ્નન્તો યન્તુ સેનામઙ્ગિરસો મહીમ્
બધા દેવતાઓ ઉપરથી જાળ પાથરે છે; અંગિરસો વચ્ચે અને પૃથ્વી પર દુશ્મન સેના પર પ્રહાર કરે.
વનસ્પતીન્ વાનસ્પત્યાન્ ઓષધીરુત વીરુધઃ । દ્વિપાચ્ચતુષ્પાદિષ્ણામિ યથા સેનામમૂં હનન્
વનસ્પતિઓ, વનવાસી જીવ, ઔષધિઓ અને ઘાસ; બે પગવાળા અને ચાર પગવાળા—હું તેમને મોકલું છું જેથી તેઓ દુશ્મન સેના ને નાશ કરે.
ગન્ધર્વાપ્સરસઃ સર્પાન્ દેવાન્ પુણ્યજનાન્ પિતૄન્ । દૃષ્ટાન્ અદૃષ્ટાન્ ઇષ્ણામિ યથા સેનામમૂં હનન્
ગંધર્વો, અપ્સરાઓ, સાપો, દેવો, પુણ્યાત્માઓ અને પિતૃઓ; દેખાતા અને અદેખાતા—હું તેમને મોકલું છું જેથી તેઓ દુશ્મન સેના ને નાશ કરે.
ઇમ ઉપ્તા મૃત્યુપાશા યાન્ આક્રમ્ય ન મુચ્યસે । અમુષ્યા હન્તુ સેનાયા ઇદં કૂટં સહસ્રશઃ
આ મૃત્યુના ફાંસ છે, જે એકવાર ફસાઈ જાય પછી છોડતા નથી; આ હજારો વખતનું કૂવો દુશ્મન સેના ને નાશ કરે.
ઘર્મઃ સમિદ્ધો અગ્નિનાયં હોમઃ સહસ્રહઃ । ભવશ્ચ પૃશ્નિબાહુશ્ચ શર્વ સેનામમૂં હતમ્
આ ઘર્મ યજ્ઞ અગ્નિથી પ્રજ્વલિત થાય છે, આ હોમ હજાર વખત અર્પણ થાય છે. ભવ, પૃશ્નિબાહુ અને શરવ, એ દુશ્મન સેના ને તૂટી પાડો.
મૃત્યોરાષમા પદ્યન્તાં ક્ષુધં સેદિં વધં ભયમ્ । ઇન્દ્રશ્ચાક્ષુજાલાભ્યાં શર્વ સેનામમૂં હતમ્
એ લોકો મૃત્યુના હાથમાં, ભૂખમાં, ક્ષયમાં, સંહાર અને ભયમાં પડી જાય. ઇન્દ્ર, તારા બે વજ્રોથી અને શરવ, એ દુશ્મન સેના ને તૂટી પાડો.
પરાજિતાઃ પ્ર ત્રસતામિત્રા નુત્તા ધાવત બ્રહ્મણા । બૃહસ્પતિપ્રનુત્તાનાં મામીષાં મોચિ કશ્ચન
દુશ્મનો પરાજિત થઈ ડરીને ભાગી જાય, બ્રહ્મશક્તિએ તેમને દૂર હાંકી નાખ્યા છે. જેમને બૃહસ્પતિએ દૂર કર્યા છે, એમાંથી કોઈપણ મને છોડે નહીં.
અવ પદ્યન્તામેષામાયુધાનિ મા શકન્ પ્રતિધામિષુમ્ । અથૈષાં બહુ બિભ્યતામિષવઃ ઘ્નન્તુ મર્મણિ
એની શસ્ત્રો નીચે પડી જાય, એ લોકો મારો બાણ પણ ઉઠાવી ન શકે. પછી, જ્યારે એ લોકો ખૂબ ડરે છે, ત્યારે એમના જ બાણ એમના જ મર્મમાં વાગે.
સં ક્રોશતામેનાન્ દ્યાવાપૃથિવી સમન્તરિક્ષં સહ દેવતાભિઃ । મા જ્ઞાતારં મા પ્રતિષ્ઠાં વિદન્ત મિથો વિઘ્નાના ઉપ યન્તુ મૃત્યુમ્
એ બધા મળીને ચીસ પાડે, આકાશ-પૃથ્વી અને અંતરિક્ષ દેવતાઓ સાથે એમના વિરોધમાં ઉભા રહે. એ લોકો પોતાના જ ઓળખી શકે નહીં, પોતાનું સ્થાન પણ ભૂલી જાય, વચ્ચે અવરોધ આવે અને મૃત્યુ તરફ આગળ વધે.
દિશશ્ચતસ્રોઽશ્વતર્યો દેવરથસ્ય પુરોડાશાઃ શફા અન્તરિક્ષમુદ્ધિઃ । દ્યાવાપૃથિવી પક્ષસી ઋતવોઽભીશવોઽન્તર્દેશાઃ કિમ્કરા વાક્પરિરથ્યમ્
ચાર દિશાઓ એ દેવરથના ઘોડા છે, યજ્ઞના પિંડ એ રથના આગળના ભાગ છે, ખુરાં એ અંતરિક્ષ છે, ઉપરનું આકાશ એ યોક છે. આકાશ-પૃથ્વી એ પાંખો છે, ઋતુઓ એ લગામ છે, વચ્ચેના પ્રદેશો એ સહાયક છે અને વાણી એ રથની ફરતી પથ છે.
સંવત્સરો રથઃ પરિવત્સરો રથોપસ્થો વિરાડીષાગ્ની રથમુખમ્ । ઇન્દ્રઃ સવ્યષ્ઠાશ્ચન્દ્રમાઃ સારથિઃ
વર્ષ એ રથ છે, અડધું વર્ષ એ રથની બેઠક છે, તેજસ્વી અગ્નિઓ રથના મોઢા પર છે. ઇન્દ્ર ડાબી બાજુનો દંડ છે અને ચંદ્ર એ સારથી છે.
ઇતો જયેતો વિ જય સં જય જય સ્વાહા । ઇમે જયન્તુ પરામી જયન્તાં સ્વાહૈભ્યો દુરાહામીભ્યઃ । નીલલોહિતેનામૂન્ અભ્યવતનોમિ
અહીંથી જીતો, આગળ વધો, એક થાઓ અને વિજય મેળવો—સ્વાહા! એ લોકો જીતે, મારા વિરોધીઓ હાર ખાય—સ્વાહા! હું તેમને નીલલોહિત વડે વશ કરું છું.
કુતસ્તૌ જાતૌ કતમઃ સો અર્ધઃ કસ્માલ્લોકાત્કતમસ્યાઃ પૃથિવ્યાઃ । વત્સૌ વિરાજઃ સલિલાદુદૈતાં તૌ ત્વા પૃછામિ કતરેણ દુગ્ધા
એ બંને ક્યાંથી જન્મ્યા? એ અર્ધ કયું છે? કયા લોકમાંથી, પૃથ્વીના કયા ભાગમાંથી? વિરાજના બે વાછરડા જળમાંથી ઊભા થયા; હું પૂછું છું, કયાએ તેમને દુધ આપ્યું?
યો અક્રન્દયત્સલિલં મહિત્વા યોનિં કૃત્વા ત્રિભુજં શયાનઃ । વત્સઃ કામદુઘો વિરાજઃ સ ગુહા ચક્રે તન્વઃ પરાચૈઃ
જેણે મહાનતાથી જળને રડાવ્યા, ગર્ભ બનાવી, ત્રણ વાંકા વાળી સ્થિતિમાં પડ્યો હતો—કામના આપનાર વાછરડો વિરાજ, તેણે પોતાની રૂપે છુપાવી દીધી.
યાનિ ત્રીણિ બૃહન્તિ યેષાં ચતુર્થં વિયુનક્તિ વાચમ્ । બ્રહ્મૈનદ્વિદ્યાત્તપસા વિપશ્ચિદ્યસ્મિન્ન્ એકં યુજ્યતે યસ્મિન્ન્ એકમ્
એ ત્રણ મહાન છે, જેમાંથી ચોથું વાણી વહેંચે છે—વિદ્વાન માણસે આ બ્રહ્મજ્ઞાન અને તપથી જાણવું જોઈએ, જેમાં એક જોડાય છે, જેમાં એક છે.
બૃહતઃ પરિ સામાનિ ષષ્ઠાત્પઞ્ચાધિ નિર્મિતા । બૃહદ્બૃહત્યા નિર્મિતં કુતોઽધિ બૃહતી મિતા
મહાનને ઘેરીને સામગાન ગોઠવાયેલા છે, છઠ્ઠા પર પાંચ છે. મહાન, મહાનમાંથી બનેલું છે; મહાન છંદ ક્યાંથી માપવામાં આવ્યો છે?
બૃહતી પરિ માત્રાયા માતુર્માત્રાધિ નિર્મિતા । માયા હ જજ્ઞે માયાયા માયાયા માતલી પરિ
મહાન છંદ માપથી માપવામાં આવ્યો છે, માતાના માપથી ઉપર બનેલો છે. માયા માયામાંથી જન્મી, માતલી માયાને ઘેરીને છે.
વૈશ્વાનરસ્ય પ્રતિમોપરિ દ્યૌર્યાવદ્રોદસી વિબબાધે અગ્નિઃ । તતઃ ષષ્ઠાદામુતો યન્તિ સ્તોમા ઉદિતો યન્ત્યભિ ષષ્ઠમહ્નઃ
વૈશ્વાનરનાં સ્વરૂપ પર, આકાશે બંને લોકને દબાવી દીધા, અગ્નિએ તેમને રોકી લીધા. છઠ્ઠા દિવસથી સ્તોત્રો આગળ વધે છે; જે ઉગ્યા છે, તે છઠ્ઠા દિવસે જાય છે.
ષટ્ ત્વા પૃચ્છામ ઋષયઃ કશ્યપેમે ત્વં હિ યુક્તં યુયુક્ષે યોગ્યં ચ । વિરાજમાહુર્બ્રહ્મણઃ પિતરં તાં નો વિ ધેહિ યતિધા સખિભ્યઃ
છ પ્રશ્નો અમે તને પૂછીએ છીએ, કશ્યપ ઋષિ, કેમ કે તું યોગ્ય છે અને યોગ્યને જોડ્યું છે. વિરાજને બ્રહ્માનો પિતા કહે છે; એ અમને મિત્રો વચ્ચે ભાગરૂપે આપ.
યાં પ્રચ્યુતામનુ યજ્ઞાઃ પ્રચ્યવન્ત ઉપતિષ્ઠન્ત ઉપતિષ્ઠમાનામ્ । યસ્યા વ્રતે પ્રસવે યક્ષમેજતિ સા વિરાડૃષયઃ પરમે વ્યોમન્
જેને છોડીને યજ્ઞો પણ એની પાછળ જાય છે, જે પાસે પહોંચે છે, જેના વ્રત અને પ્રેરણાથી યક્ષ હલનચલન કરે છે—એ વિરાજ છે, જે ઋષિઓ પરમ આકાશમાં છે.
અપ્રાણૈતિ પ્રાણેન પ્રાણતીનાં વિરાટ્સ્વરાજમભ્યેતિ પશ્ચાત્। વિશ્વં મૃશન્તીમભિરૂપાં વિરાજં પશ્યન્તિ ત્વે ન ત્વે પશ્યન્ત્યેનામ્
જે શ્વાસ વિના છે, તે શ્વાસ ધરાવનારા સાથે જાય છે; વિરાજ, સ્વામી, પછી આવે છે. બધા તેને જુએ છે, સુંદર વિરાજને જુએ છે—કેટલાંક જુએ છે, કેટલાંક નથી જુએ.
કો વિરાજો મિથુનત્વં પ્ર વેદ ક ઋતૂન્ ક ઉ કલ્પમસ્યાઃ । ક્રમાન્ કો અસ્યાઃ કતિધા વિદુગ્ધાન્ કો અસ્યા ધામ કતિધા વ્યુષ્ટીઃ
કોણ વિરાજનું જોડાણ જાણે છે? કોણ એની ઋતુઓ જાણે છે, કોણ એની વ્યવસ્થા જાણે છે? કોણ એની પગલીઓ જાણે છે, કેટલાં વખત દુધાયું છે? કોણ એની વસતિ જાણે છે, કેટલાં ઉષા છે?
{૨૨} ઇયમેવ સા યા પ્રથમા વ્યૌચ્છદાસ્વિતરાસુ ચરતિ પ્રવિષ્ટા । મહાન્તો અસ્યાં મહિમાનો અન્તર્વધૂર્જિગાય નવગજ્જનિત્રી
આ જ એ છે, જે સૌપ્રથમ છે અને બીજાઓમાં પ્રવેશી રહી છે; તેના અંદર મહાન શક્તિઓ વસે છે—એ નવ પેઢીઓની માતા, વિધાતાની વહુ, બધાને જીતે છે.
છન્દઃપક્ષે ઉષસા પેપિશાને સમાનં યોનિમનુ સં ચરેતે । સૂર્યપત્ની સં ચરતઃ પ્રજાનતી કેતુમતી અજરે ભૂરિરેતસા
ચાંદ્ર માસના વધતા ભાગમાં ઉષાઓ એકસાથે તેજ પામે છે, એક જ ગર્ભમાં ફરતી રહે છે; સૂર્યની પત્ની, જાણકારી અને ચિહ્નોથી સજ્જ, કદી ન જરાય, અનેક વંશની માતા, સાથે ચાલે છે.
ઋતસ્ય પન્થામનુ તિસ્ર આગુસ્ત્રયો ઘર્મા અનુ રેત આગુઃ । પ્રજામેકા જિન્વત્યૂર્જમેકા રાષ્ટ્રમેકા રક્ષતિ દેવયૂનામ્
ત્રણો સત્યના માર્ગે આવી છે; ત્રણ ઋતુઓ બીજ સાથે આવે છે; એક સંતાન આપે છે, એક શક્તિ આપે છે, એક દેવતાઓના રાજ્યની રક્ષા કરે છે.
અગ્નીષોમાવદધુર્યા તુરીયાસીદ્યજ્ઞસ્ય પક્ષાવૃષયઃ કલ્પયન્તઃ । ગાયત્રીં ત્રિષ્ટુભં જગતીમનુષ્ટુભં બૃહદર્કીં યજમાનાય સ્વરાભરન્તીમ્
અગ્નિ અને સોમએ તેને ચોથા રૂપે સ્થાપી, યજ્ઞના બે પાંખ તરીકે, વાઘાઓને ગોઠવી; ગાયત્રી, ત્રિષ્ટુપ, જગતી, અનુષ્ટુપ અને બૃહતી—આ છંદો યજમાન માટે સ્વર લઈને આવે છે.
પઞ્ચ વ્યુષ્ટીરનુ પઞ્ચ દોહા ગાં પઞ્ચનામ્નીમૃતવોઽનુ પઞ્ચ । પઞ્ચ દિશઃ પઞ્ચદશેન કૢપ્તાસ્તા એકમૂર્ધ્નીરભિ લોકમેકમ્
પાંચ ઉષાઓ, પાંચ દોહણ, પાંચ નામવાળી ગાય, પાંચ ઋતુઓ, બધું પાંચ પછી આવે છે; પાંચ દિશાઓ પંદરમા સાથે ગોઠવાયેલી છે, એક જ શિરે આખું જગત આવરી લે છે.
ષડ્જાતા ભૂતા પ્રથમજા ઋતસ્ય ષડુ સામાનિ ષડહં વહન્તિ । ષડ્યોગં સીરમનુ સામસામ ષડાાહુર્દ્યાવાપૃથિવીઃ ષડુર્વીઃ
છ જીવંત પ્રાણીઓ જન્મે છે, સત્યના સૌપ્રથમ; છ સામગાન છે, છ દિવસ સુધી વહે છે; છ જોડાણ સાથે સામ પર સામ ચાલે છે; કહે છે કે છ આકાશ અને પૃથ્વી છે, અને છ વિશાળ જગ્યા છે.
ષડાહુઃ શીતાન્ ષડુ માસ ઉષ્ણાન્ ઋતું નો બ્રૂત યતમોઽતિરિક્તઃ । સપ્ત સુપર્ણાઃ કવયો નિ ષેદુઃ સપ્ત છન્દાંસ્યનુ સપ્ત દીક્ષાઃ
કહે છે કે છ ઠંડા ઋતુ છે, છ ગરમ મહિના છે; હે ઋતુ, કહો તો કયું વધારે છે; સાત હંસરૂપ ઋષિઓ સ્થિર થયા, સાત છંદો અને પછી સાત દીક્ષા છે.
સપ્ત હોમાઃ સમિધો હ સપ્ત મધૂનિ સપ્ત ઋતવો હ સપ્ત । સપ્તાજ્યાનિ પરિ ભૂતમાયન્ તાઃ સપ્તગૃધ્રા ઇતિ શુશ્રુમા વયમ્
સાત હવન, સાત સમિધ, સાત મીઠા પદાર્થો, સાત ઋતુઓ છે; સાત ઘી સર્વત્ર વ્યાપી ગયું છે—આ સાત ગૃધ્રો છે, એમ અમે સાંભળ્યું છે.