{૧૭} અપક્રીતાઃ સહીયસીર્વીરુધો યા અભિષ્ટુતાઃ । ત્રાયન્તામસ્મિન્ ગ્રામે ગામશ્વં પુરુષં પશુમ્
જે讚વાયેલી અને શક્તિશાળી વનસ્પતિઓ બોલાવવામાં આવી છે, એ આ ગામના ગાય, ઘોડા, માણસ અને પશુઓની રક્ષા કરે.
મધુમન્ મૂલં મધુમદગ્રમાસાં મધુમન્ મધ્યં વીરુધાં બભૂવ । મધુમત્પર્ણં મધુમત્પુષ્પમાસાં મધોઃ સમ્ભક્તા અમૃતસ્ય ભક્ષો ઘૃતમન્નં દુહ્રતાં ગોપુરોગવમ્
આ વનસ્પતિઓનું મૂળ મીઠું છે, ટોચ મીઠી છે, મધ્ય પણ મીઠું છે; પાંદડા અને ફૂલો પણ મીઠાં છે. મધમાંથી જન્મેલી, અમૃતનું આહાર છે, એ ઘી અને ખોરાક ગાય અને વાછરડાને આપે છે.
યાવતીઃ કિયતીશ્ચેમાઃ પૃથિવ્યામધ્યોષધીઃ । તા મા સહસ્રપર્ણ્યો મૃત્યોર્મુઞ્ચન્ત્વંહસઃ
પૃથ્વી પર જેટલી અને જેટલી મોટી ઔષધિઓ છે, એ હજાર પાંદડાવાળી ઔષધિઓ મને મૃત્યુ અને દુઃખમાંથી મુક્ત કરે.
વૈયાઘ્રો મણિર્વીરુધાં ત્રાયમાનોઽભિશસ્તિપાઃ । અમીવાઃ સર્વા રક્ષાંસ્યપ હન્ત્વધિ દૂરમસ્મત્
વનસ્પતિઓમાં વાઘની જેમ તેજસ્વી મણિ છે, જે શાપથી બચાવે છે; એ બધાં રોગ અને દુઃખ દૂર કરે અને આપણી પાસે આવવા ન દે.
સિંહસ્યેવ સ્તનથોઃ સં વિજન્તેઽગ્નેરિવ વિજન્તે આભૃતાભ્યઃ । ગવાં યક્ષ્મઃ પુરુષાણાં વીરુદ્ભિરતિનુત્તો નાવ્યા એતુ સ્રોત્યાઃ
જેમ સિંહના ગર્જનાથી કે અગ્નિના તડાકાથી બધું વિખેરાઈ જાય છે, તેમ ગાય અને માણસના રોગ વનસ્પતિઓથી દૂર થાય અને રોગનો પ્રવાહ નદી તરફ વહી જાય.
મુમુચાના ઓષધયોઽગ્નેર્વૈશ્વાનરાદધિ । ભૂમિં સંતન્વતીરિત યાસાં રાજા વનસ્પતિઃ
જે ઔષધિઓ વૈશ્વાનર અગ્નિમાંથી મુક્ત થઈ, ધરતી પર ફેલાઈ છે અને જેમનો રાજા વનસ્પતિ છે, એ ઊગી છે.
યા રોહન્ત્યાઙ્ગિરસીઃ પર્વતેષુ સમેષુ ચ । તા નઃ પયસ્વતીઃ શિવા ઓષધીઃ સન્તુ શં હૃદે
જે ઔષધિઓ પર્વતો અને સમતલ જમીન પર ઊગે છે, એ અંગિરસ વનસ્પતિઓ દુધાળ, શુભ અને આપણા હૃદયને સુખ આપનારી થાય.
યાશ્ચાહં વેદ વીરુધો યાશ્ચ પશ્યામિ ચક્ષુષા । અજ્ઞાતા જાનીમશ્ચ યા યાસુ વિદ્મ ચ સંભૃતમ્
જે ઔષધિઓ હું જાણું છું, જેને આંખે જોઈ છું, અને જે અજાણી છે પણ આપણે જાણીએ છીએ, એ બધું—
સર્વાઃ સમગ્રા ઓષધીર્બોધન્તુ વચસો મમ । યથેમં પારયામસિ પુરુષં દુરિતાદધિ
બધી ઔષધિઓ, પૂરી રીતે, મારા વચન સાંભળે, જેમ આપણે આ માણસને દુઃખમાંથી પાર પાડીએ છીએ.
અશ્વત્થો દર્ભો વીરુધાં સોમો રાજામૃતં હવિઃ । વ્રીહિર્યવશ્ચ ભેષજૌ દિવસ્પુત્રાવમર્ત્યૌ
અશ્વથ, દર્ભ, વનસ્પતિઓ, સોમરાજા, અમૃત હવન, ધાન અને જૌ, એ બધું દવા છે, સ્વર્ગના સંતાન, અમર—
{૧૮} ઉજ્જિહીધ્વે સ્તનયત્યભિક્રન્દત્યોષધીઃ । યદા વઃ પૃશ્નિમાતરઃ પર્જન્યો રેતસાવતિ
ઔષધિઓ, તમે ગર્જના કરો અને ઉંચી અવાજે બોલો, જ્યારે વાદળ, તમારી રંગબેરંગી માતા, વરસાદ રૂપે બીજ વરસાવે છે.
તસ્યામૃતસ્યેમં બલં પુરુષં પયયામસિ । અથો કૃણોમિ ભેષજં યથાસચ્છતહાયનઃ
એ અમૃતમાંથી, આપણે આ શક્તિ માણસને આપીએ; અને હું એવી દવા તૈયાર કરું છું કે તે શત વર્ષ જીવશે.
વરાહો વેદ વીરુધં નકુલો વેદ ભેષજીમ્ । સર્પા ગન્ધર્વા યા વિદુસ્તા અસ્મા અવસે હુવે
જંગલી ડુક્કર વનસ્પતિઓ જાણે છે, નકુલ દવાઓ જાણે છે; સાપ અને ગંધર્વો પણ જાણે છે, એ બધાને હું મદદ માટે બોલાવું છું.
યાઃ સુપર્ણા આઙ્ગિરસીર્દિવ્યા યા રઘટો વિદુઃ । વયાંસિ હંસા યા વિદુર્યાસ્ચ સર્વે પતત્રિણઃ । મૃગા યા વિદુરોષધીસ્તા અસ્મા અવસે હુવે
પંખીવાળા, અંગિરસ વનસ્પતિઓ, રઘટા જાણે છે, પક્ષીઓ, હંસો અને બધા ઉડતાં પ્રાણી, અને જંગલી પ્રાણી જે ઔષધિઓ જાણે છે, એ બધાને હું મદદ માટે બોલાવું છું.
યાવતીનામોષધીનાં ગાવઃ પ્રાશ્નન્ત્યઘ્ન્યા યવતીનામજાવયઃ । તાવતીસ્તુભ્યમોષધીઃ શર્મ યચ્છન્ત્વાભૃતાઃ
જેટલી ઔષધિઓ ગાયો અને બકરાઓ ખાય છે, એટલી જ એકઠી થયેલી ઔષધિઓ તને રક્ષા આપે.
યાવતીષુ મનુષ્યા ભેષજં ભિષજો વિદુઃ । તાવતીર્વિશ્વભેષજીરા ભરામિ ત્વામભિ
માણસોમાં જે દવાઓ વૈદ્યો જાણે છે, એટલી જ સર્વદવા હું તને લાવું છું.
પુષ્પવતીઃ પ્રસૂમતીઃ ફલિનીરફલા ઉત । સંમાતર ઇવ દુહ્રામસ્મા અરિષ્ટતાતયે
ફૂલોવાળી, કળીઓથી ભરેલી, ફળ આપતી અને ફળ વિના રહેલી વનસ્પતિઓ, જેમ માતાઓ દૂધ આપે છે, તેમ અમને સર્વ દુઃખથી બચાવે.
ઉત્ત્વાહાર્ષં પઞ્ચશલાદથો દશશલાદુત । અથો યમસ્ય પડ્વીશાદ્વિશ્વસ્માદ્દેવકિલ્બિષાત્
હું તારી પાસેથી પાંચ પ્રકારની બંધન અને દસ પ્રકારની બંધન દૂર કરી છે; યમના ફાંસ અને સર્વ દેવદોષો પણ દૂર કર્યા છે.
ઇન્દ્રો મન્થતુ મન્થિતા શક્રઃ શૂરઃ પુરંદરઃ । યથા હનામ સેના અમિત્રાણાં સહસ્રશઃ
શક્તિશાળી, વિજયી અને દુર્ગ ભેંધી નાખનાર ઇન્દ્ર દુશ્મનને એમ જ નાશ કરે જેમ અમે આપણા શત્રુઓની સેના હજારો વાર હરાવીએ છીએ.
પૂતિરજ્જુરુપધ્માની પૂતિં સેનાં કૃણોત્વમૂમ્ । ધૂમમગ્નિં પરાદૃશ્યાઽમિત્રા હૃત્સ્વા દધતાં ભયમ્
ગંદી દોરી અને ફુલાવટ એ દુશ્મન સેના ને ગંદી બનાવી દે; ધૂમ્રપાનથી અગ્નિ દેખાય—દુશ્મનોના હૃદયમાં ભય છવાઈ જાય.
અમૂન્ અશ્વત્થ નિઃ શૃણીહિ ખાદામૂન્ ખદિરાજિરમ્ । તાજદ્ભઙ્ગ ઇવ ભજ્યન્તાં હન્ત્વેનાન્ વધકો વધૈઃ
અશ્વત્થ, તું તેમને કાપી નાખ; ખડિર અને અર્જુન, તમે તેમને ભક્ષી જાઓ; તેઓ તૂટેલી વાંસની જેમ ભાંગી જાય; સંહારક તેમને શસ્ત્રોથી નાશ કરે.
પરુષાન્ અમૂન્ પરુષાહ્વઃ કૃણોતુ હન્ત્વેનાન્ વધકો વધૈઃ । ક્ષિપ્રં શર ઇવ ભજ્યન્તાં બૃહજ્જાલેન સંદિતાઃ
કઠોરને કઠોર બનાવનાર તેમ જ કરે; સંહારક તેમને શસ્ત્રોથી નાશ કરે; તેઓ તીરની જેમ ઝડપથી તૂટી જાય, મોટા જાળમાં બંધાઈ જાય.
અન્તરિક્ષં જાલમાસીજ્જાલદણ્ડા દિશો મહીઃ । તેનાભિધાય દસ્યૂનાં શક્રઃ સેનામપાવપત્
આકાશમાં જાળ પથરાયું, દિશાઓ અને ધરતી સુધી જાળના ડંડા હતા; એ જાળથી શક્રે દસ્યુઓની સેના ને નાશ કરી.
બૃહદ્ધિ જાલં બૃહતઃ શક્રસ્ય વાજિનીવતઃ । તેન શત્રૂન્ અભિ સર્વાન્ ન્યુબ્જ યથા ન મુચ્યાતૈ કતમશ્ચનૈષામ્
મહાન શક્તિશાળી શક્રનું જાળ ખૂબ મોટું છે; એ જાળથી બધા દુશ્મનોને દબાવી દો, જેથી તેમાથી એકપણ બચી ન શકે.
બૃહત્તે જાલં બૃહત ઇન્દ્ર શૂર સહસ્રાર્ઘસ્ય શતવીર્યસ્ય । તેન શતં સહસ્રમયુતં ન્યર્બુદં જઘાન શક્રો દસ્યૂનામભિધાય સેનયા
હે મહાન ઇન્દ્ર, તારો જાળ અત્યંત વિશાળ છે, તું હજારો વિજયો અને સો શક્તિઓ ધરાવતો છે; એ જાળથી તું સેના સાથે દસ્યુઓના સો, હજાર, દસ હજાર અને લાખોનો નાશ કર્યો.
અયં લોકો જાલમાસીચ્છક્રસ્ય મહતો મહાન્ । તેનાહમિન્દ્રજાલેનામૂંસ્તમસાભિ દધામિ સર્વાન્
આ જગત મહાન શક્રના જાળથી ઘેરાઈ ગયું; એ ઇન્દ્રના જાળથી હું બધા દુશ્મનોને અંધકારમાં ડૂબાડી દઉં છું.
સેદિરુગ્રા વ્યૃદ્ધિરાર્તિશ્ચાનપવાચના । શ્રમસ્તન્દ્રીશ્ચ મોહશ્ચ તૈરમૂન્ અભિ દધામિ સર્વાન્
તાવ, ભયાનક વૃદ્ધિ, પીડા અને દૂર કરી દેવું; થાક, આળસ અને મોહ—આ બધાથી હું બધા દુશ્મનોને ઘેરી દઉં છું.
મૃત્યવેઽમૂન્ પ્ર યછામિ મૃત્યુપાશૈરમી સિતાઃ । મૃત્યોર્યે અઘલા દૂતાસ્તેભ્ય એનાન્ પ્રતિ નયામિ બદ્ધ્વા
હું આ દુશ્મનોને મૃત્યુને સોંપું છું, મૃત્યુના ફાંસથી બાંધીને; મૃત્યુના દૂત, વિનાશક, તેમને બાંધીને હું આ દુશ્મનોને સોંપી દઉં છું.
{૨૦} નયતામૂન્ મૃત્યુદૂતા યમદૂતા અપોમ્ભત । પરઃસહસ્રા હન્યન્તાં તૃણેઢ્વેનાન્ મત્યં ભવસ્ય
મૃત્યુના દૂત, યમના દૂત તેમને લઈ જાય; હજારો હજારો દુશ્મનો નાશ પામે, સંહારક, તારી શક્તિથી તેઓ ઘાસ સમાન બની જાય.
સાધ્યા એકં જાલદણ્ડમુદ્યત્ય યન્ત્યોજસા । રુદ્રા એકં વસવ એકમાદિત્યૈરેક ઉદ્યતઃ
સાધ્યદેવતાઓ એક જાળનો ડંડો ઊંચકીને શક્તિથી ચાલે છે; રુદ્રો એક, વસુઓ એક અને આદિત્યો પણ એક જાળનો ડંડો ઊંચકીને ચાલે છે.