એક સમયે, ઋષિઓએ એક વિશિષ્ટ ઔષધિનું મહિમા ગાન કર્યું—એ ઔષધિ સંબંધો સર્જે છે, કેળવે છે, અને કુટુંબ-જ્ઞાતિ વચ્ચે સંબંધો ઘડી આપે છે. એ જાદુઈ મંત્રથી સર્જાયેલી છે અને એ દુષ્ટ વંશને એવી રીતે કાપી નાખે છે જેમ વરસાદ પછી વહેતી નદી કાંઠા કાપે છે. બ્રાહ્મણો, કણ્વ અને નારષદ જેવા મહાન ઋષિઓએ એને શક્તિ આપી છે. એ ઔષધિ જ્યાં જાય છે ત્યાં અજ્ઞાન અને ભય દૂર થાય છે, એ પ્રકાશ સાથે આગળ વધે છે અને તમામ ઔષધિઓમાં એ અગ્રગણ્ય છે—જ્યોતિ જેવી તેજસ્વી. એ દુઃખથી રક્ષક છે અને દૈત્ય-દુષ્ટોનો નાશ કરતી છે. પ્રાચીનકાલે, દેવોએ જ્યારે અસુરોને અલગ પાડ્યા ત્યારે એ ઔષધિ—અપામારગ—વનસ્પતિઓમાં જન્મી. એના પિતા ‘વિભાજક’ કહેવાય છે, કારણ કે એ શતશાખી છે—સો શાખાઓ ધરાવતી, વિભાજન કરતી. એ વિપત્તિને પાછી ફેરવી શકે છે. એ અનિશ્ચિત ધરતીમાંથી ઉદ્ભવી છે અને વ્યાપક રીતે ફેલાય છે; તેનું ધૂપન દુષ્ટને પાછું ફેરવી દે છે. હવે એ ઔષધિ પાછી વળી ગઈ છે, એના ફળ પણ પાછા વળેલા છે—મારા માર્ગમાંથી સર્વ દુઃખ દૂર કરે છે અને વિનાશ ટાળે છે. એ સો ગણી, હજાર ગણી રક્ષા કરે છે; એમાં ઇન્દ્રે પ્રચંડ શક્તિ સ્થાપી છે. આ ઔષધિ, એ દ્રષ્ટિવાળી દેવી, આગળ-પાછળ, દૂર-નજીક સર્વે જોતી રહે છે—આકાશ, અંતરિક્ષ અને ધરતી બધું જ. ત્રણ આકાશ, ત્રણ ધરતી અને છ દિશાઓમાં એ સર્વે જીવોને દર્શાવે છે. એ દેવપક્ષીનું નેત્ર છે, જે ધરતી પર નવવધૂ જેવી થાકી બેસી છે. હજાર આંખો ધરાવનારા દેવએ એને મારા જમણા હાથમાં આપી છે—એથી હું સર્વેને, દાસથી લઈ મહારાજ સુધી, જોઈ શકું છું. એણે પોતાનું સ્વરૂપ દર્શાવવું જોઈએ, છુપાવવું નહીં; અને એ હજારો આંખો ધરાવતી ઔષધિ અહીં બધું નિહાળી રહી છે. એથી હું દયાની અને દયાઓ, દુષ્ટ અને દૈત્ય—બધાને જોઈ શકું છું. એ કશ્યપ અને ચતુરચક્ષુ સુનીનું નેત્ર છે; જેમ સૂર્ય ખુલ્લેઆમ આકાશમાં ચાલે છે, તેમ દુષ્ટો છુપાઈ ન શકે. એ ઉપરી અને ઘેરી લેતા દુષ્ટોથી રક્ષા કરે છે; એથી હું સર્વેને, દાસ અને મહારાજને જોઈ શકું છું. જે અંતરિક્ષમાં ઉડે છે, જે આકાશની પાર સરકે છે, જે ધરતીને પોતાનું ગણાવે છે—એવા દૈત્યને પણ એ ઔષધિ દર્શાવે છે. આ રીતે, ગાયોની મહિમા પણ ગવાઈ છે. ગાયો આવી છે, સુખ અને શુભતા લાવી છે. એ અમારા વાડામાં સ્થિર થાય છે અને આપણા માટે રંભાવે છે. એ અનેક પ્રકારની, પુષ્કળ દૂધ આપનારી બને અને પ્રાચીન ઉષાઓ જેવું ઇન્દ્ર માટે દૂધ આપે. ઇન્દ્ર યજમાન અને ભક્તને પ્રસન્ન કરે છે, ધન-સંપત્તિ વધારે છે અને વિભાજિત ન થાય તેવી દેવસંપત્તિ આપે છે. ગાયો ગુમ થતી નથી, ચોર કે દુશ્મન એમને હાનિ પહોંચાડી શકતા નથી. એ ગાયો દ્વારા દેવોની પૂજા થાય છે અને ગૌપાલક સુખી થાય છે. કોઈ જીવાત કે ઝેર એમને સ્પર્શી શકતું નથી. એ ગાયો નિર્ભયપણે ફરે છે અને યજમાનને કલ્યાણ આપે છે. ગાયો એટલે સમૃદ્ધિ, ગાયો એટલે ઇન્દ્ર—તેથી સૌ ગાયોની ઈચ્છા રાખે છે, કારણ કે એ સોમના પ્રથમ ભાગ જેવી છે. એ ગાયો ઇન્દ્રની છે; હૃદય અને મનથી હું ઇન્દ્રને ઈચ્છું છું. ગાયો દુર્બળને તંદુરસ્ત, અનાકર્ષકને સુન્દર બનાવે છે; ઘરને શુભ બનાવે છે અને શુભ વચન કહે છે. એનું યશ સભામાં પ્રસિદ્ધ છે. પવિત્ર, તેજસ્વી, સ્વચ્છ પાણી પીતી એ ગાયોને ચોર કે નિંદક હાનિ ન પહોંચાડી શકે; રૂદ્રના શસ્ત્રો પણ એમને ટાળી જાય. હવે ક્ષત્રિયની પ્રાર્થના થાય છે—ઇન્દ્ર, મારા માટે આ ક્ષત્રિયને વધાર, એ લોકોમાં અગ્રપદ પામે, દુશ્મનો દૂર થાય અને સ્પર્ધામાં હું વિજયી થાઉં. એને ગામમાં, ઘોડા અને ગાયો વચ્ચે સ્થાન મળે, દુશ્મન નહીં. શાસકોમાં એ સર્વોચ્ચ બને, દુશ્મનો પર વિજય મેળવે. એ ધનવાનોમાં ધનનો માલિક, પ્રજાનો મુખ્ય, રાજા બને; ઇન્દ્ર એમાં મહાન તેજ સ્થાપે, દુશ્મન તેજહીન થાય. સ્વર્ગ અને ધરતી એના માટે ધન વરસાવે, જેમ દૂધાળ ગાય દૂધ આપે. એ રાજા ઇન્દ્ર, ગાયો, વનસ્પતિ અને પશુઓને પ્રિય બને. હું ઉત્તર દિશાના વિજયી ઇન્દ્રને બોલાવું છું, જે મનુષ્યોને જીત અપાવે છે; એ તને સર્વમાં અગ્રપદ આપે. રાજા, તું ઊંચો છે, તારા શત્રુઓ નીચે છે; તું એકમાત્ર બળવાન છે, ઇન્દ્રનો મિત્ર છે, લાંબા સમય સુધી જીવે અને દુશ્મનોને વિજયી કરે. સિંહના સ્વરૂપે તું પ્રજાને જીતે, વાઘના સ્વરૂપે દુશ્મનોને ભગાડે—એમ તું એકમાત્ર બળવાન બની જીવે. પછી અગ્નિદેવની સ્તુતિ થાય છે. અગ્નિ, પ્રથમ, જ્ઞાની, પંચજન્ય, જે દરેક ઘરમાટે પ્રગટે છે—એ આપણને પાપથી મુક્ત કરે. જયારે તું યજ્ઞ લઈ જાય છે, જ્ઞાને યજ્ઞ ગોઠવે છે, ત્યારે દેવો તરફથી શુભતા લાવ. અગ્નિ, ઘીથી હોમવામાં આવે છે, દૈત્યનાશક છે, યજ્ઞ વધારનાર છે—એ આપણને પાપથી મુક્ત કરે. અગ્નિ, જાતવેદસ, સર્વવ્યાપી, વૈશ્વાનર, હોમવાહક—એ આપણને પાપથી મુક્ત કરે. ઋષિઓએ જેના દ્વારા પોતાની શક્તિ પ્રગટ કરી, દૈત્યોને વિજય કર્યા, ઇન્દ્રે પાણિઓને અગ્નિથી જીત્યા—એ અગ્નિ આપણને પાપથી મુક્ત કરે. દેવોએ જેના દ્વારા અમરતા પામી, મીઠી વનસ્પતિઓ બનાવી, સૂર્ય પ્રાપ્ત કર્યો—એ અગ્નિ આપણને પાપથી મુક્ત કરે. જેણે સર્વે જગત, જન્મેલું કે અજન્મ, પ્રકાશિત કર્યું છે—એ મહિમાવાન અગ્નિને હું બોલાવું છું; એ આપણને પાપથી મુક્ત કરે. અંતે, ઇન્દ્રની સ્તુતિ થાય છે—વિજયી, વૃત્રનાશક ઇન્દ્ર, જે ભક્તને બોલાવે છે, શુભકર્તા છે—એ આપણને પાપથી મુક્ત કરે. એ બળવાનોમાં સર્વોચ્ચ, શક્તિશાળી, દાનવોને વિખંડન કરનાર, નદીઓ અને ગાયો પર વિજયી—એ આપણને પાપથી મુક્ત કરે. આ રીતે ઋષિઓએ ઔષધિ, ગાયો, રાજા, અગ્નિ અને ઇન્દ્રના મહિમા અને કૃપા માટે હૃદયપૂર્વક પ્રાર્થના કરી.