એક સમયે, પ્રાચીન ઋષિઓએ એક વિશિષ્ટ ઔષધિનું મહાત્મ્ય વર્ણવ્યું હતું. આ ઔષધિ શરીરના અંગોથી અંગ સુધી વિસરાતી, કઠોર પર કઠોર ભાગને સ્પર્શતી અને તેના સ્પર્શથી, તે જંગલી રોગોને દૂર હાંકી દેતી, જેમ મધ્યના દાંતથી કઠણ વસ્તુ તૂટી જાય છે. જે વ્યક્તિ આ ઔષધિને ધારણ કરે છે, તેને કોઇ શાપ, જાદુ-ટોનાં કે રડવાની અસર સ્પર્શી શકતી નથી; ફેલાતું ઝેર પણ તેને અડતું નથી. ઔષધિ પ્રાર્થના કરવામાં આવે છે કે, તે દુષ્ટ મંત્રોથી, ખરાબ સપનાથી, દુષ્કર્મોથી, અશુદ્ધિથી અને આંખના તીવ્ર દુખાવાથી આપણું રક્ષણ કરે. ઋષિઓ સત્ય બોલે છે, ઔષધિને સંબોધી પ્રાર્થના કરે છે: "મારે ઘોડા, ગાય, પોતે અને તમારો માનવ સુરક્ષિત રહે." આ ઔષધિના ત્રણ સેવક છે: તાવ, ક્ષય અને દહન. તે પર્વતોમાં સૌથી વૃદ્ધ, ત્રિકકુડ, તેનો પિતા છે. જ્યારે આ ઔષધિ ત્રિકકુડથી જન્મી અને હિમાલયની પારે ઉગતી, તે બધા જાદુગર અને જાદુઈ શક્તિને વશ કરી લે છે. તે ત્રિકકુડની કે યમુના તરીકે ઓળખાતી હોય, તેના બંને શુભ નામોથી, ઔષધિ આપણું રક્ષણ કરે. આ પછી ઋષિઓ શંખનું વર્ણન કરે છે. શંખ, જે વાયુ, આકાશ, વીજળી અને પ્રકાશથી જન્મેલો છે, સુવર્ણથી જન્મેલો, પાતળો, આપણું સર્વ દુઃખથી રક્ષણ કરે. શંખ, જે દેવતાઓની પેહલા જન્મ્યો અને સમુદ્રમાંથી ઉદ્ભવ્યો, તેના દ્વારા દૈત્યોને હરાવી, બધા વિઘ્નો પર વિજય મેળવી શકાય છે. શંખથી રોગ અને દુશ્મન દૂર થાય છે; તે સર્વવ્યાપી ઔષધિ છે, પાતળો અને સુરક્ષાદાયક. શંખ સ્વર્ગમાં, સમુદ્રમાં અને નદી દ્વારા વહેતો જન્મે છે—સુવર્ણથી જન્મેલો, જીવનસાગર પાર કરાવતો રત્ન આપણું રક્ષણ કરે. તે સમુદ્ર અને વિત્રાને હરાવનાર સૂર્યથી જન્મેલો રત્ન છે; તે દેવ-દૈત્યના શસ્ત્રોથી સર્વત્ર આપણું રક્ષણ કરે. તે સુવર્ણમયોમાં એકમાત્ર છે, સોમથી જન્મેલો, રથમાં, તૂણે તેજસ્વી દેખાય છે; તે આપણને દીર્ઘ આયુષ્ય તરફ લઈ જાય છે. દેવતાઓની પાતળી હડ્ડી જલમાં સ્વાભાવિક રીતે ચાલે છે; ઋષિઓ તેને જીવન, તેજ, બળ અને લાંબા વર્ષો માટે બાંધે છે. તે પાતળી શંખ રક્ષણ કરે છે. પછી, ઋષિઓ બલવાન વૃત્તાંત કહે છે. વૃષભે પૃથ્વી, આકાશ અને વ્યાપક અંતરિક્ષને આધાર આપ્યો; છ દિશાઓને આધાર આપ્યો અને સર્વ લોકોમાં પ્રવેશ કર્યો. વૃષભ એટલે ઇન્દ્ર, જે પશુઓનું રક્ષણ કરે છે. ત્રિપથ ચક્ર માર્ગો માપે છે; ભૂતકાળ, ભવિષ્ય અને લોકોથી દૂધ કાઢે છે, દેવોના સર્વ વ્રતોનું પાલન કરે છે. ઇન્દ્ર મનુષ્યમાં જન્મે છે, ગરમ, તેજસ્વી ઘર્મા રૂપે અંદર ચાલે છે. તે સુશીલ ઘર છોડે નહીં, જ્યાં સારા સંતાન હોય, અને અજ્ઞાત અનડૂહા ગાયનું દૂધ પીવે નહીં. અનડૂહા, જેને દૂધ કાઢી શકાય નહિ, તે પુણ્યલોક આપે છે; શુદ્ધિકર્તા તેને આગળથી ભરે છે; વરસાદ તેની ધારા, મરૂત્સ તેના સ્તન, યજ્ઞ તેનું દૂધ, દક્ષિણ દૂધ કાઢવાનું સાધન છે. જેનો સ્વામી યજ્ઞપતિ નથી, યજ્ઞ પોતાનો નથી, ન દાતા કે ગ્રહીત છે; જે સર્વેને જીતે છે, બધાને આધાર આપે છે, બધું કરે છે—એવા ઘર્માની વાત કરો, ચતુષ્પાદ હોય તો પણ. દેવતાઓ જેમના દ્વારા શરીર છોડીને સ્વર્ગે ગયા, અમરતાના નાભિમાં પહોંચ્યા—એ ઘર્માના વ્રત અને તપથી આપણે પણ પુણ્યલોક પ્રાપ્ત કરીએ. ઇન્દ્ર સ્વરૂપે, અગ્નિ વાહક, પ્રજાપતિ સર્વોચ્ચ, વિરાટ—all universal fire, વૈશ્વાનર અને અનડૂહામાં પ્રવેશ્યા; તેણે તેમને સ્થિર કર્યા. આ અનડૂહાનું મધ્ય છે, જ્યાં વાહક છે; જેટલું પૂર્વે છે, એટલું પશ્ચિમે છે. જેને અનડૂહાના સાત દૂધ કાઢવાના સ્થાન જાણે છે, તે સંતતિ અને લોક પામે છે; તે સાત ઋષિઓએ જાણ્યું હતું. પગથી દબાવી, પગથી ખોદીને ખોરાક મેળવ્યો; મહેનતથી અનડૂહા અને હલવાળો રસ સુધી પહોંચે છે. આ બાર રાતો પ્રજાપતિનું વ્રત કહેવાય છે; જે બ્રહ્મને જાણે છે, એ અનડૂહાનું વ્રત છે. સાંજે, સવારે, મધ્યાહ્ને—ત્રણે સમયે દૂધ કાઢવામાં આવે છે; જે ક્રમ જાણે છે, એ જાણે છે. પછી ઋષિઓ ઔષધિના ગૌરવગાન કરે છે: "તમે ઉપચારક છો, તૂટી ગયેલા, કપાઈ ગયેલા ઉપચારક છો; સત્ય ઉપચાર કરો." શરીરમાં જે તૂટી ગયું, વિખૂટી ગયું, પીસાઈ ગયું, તેનો સર્જનહાર શુભતા સાથે ફરીથી જોડે. મજ્જા મજ્જા જોડાય, સાંધો સાંધા જોડાય; જે માંસમાંથી તૂટી ગયું છે, તે હાડકાં સાથે ફરી ઉગે. મજ્જા મજ્જા સાથે, ચામડી ચામડી સાથે જોડાય; હાડકાં લોહી સાથે, માંસ માંસ સાથે વધે. વાળ વાળ સાથે, ચામડી ચામડી સાથે ગોઠવાય; હાડકાં લોહી સાથે વધે—હે ઔષધિ, કપાયેલા ભાગો જોડો. "ઉઠો, આગળ વધો, દોડો; રથ સારી રીતે ગોઠવાયેલું છે; ઊભા રહો." જો ધુરથી પડીને તૂટી ગયું હોય, અથવા પથ્થરે વાગીને તૂટી ગયું હોય, તો રિભુદેવતાઓ રથના ભાગોની જેમ સાંધો સાંધે. "દેવતાઓએ નીચે મૂક્યું, પછી ફરીથી ઊંચું કર્યું; દેવતાઓએ આખું કર્યું, ફરીથી જીવંત કર્યું." બે પવન, નદીના દૂર કિનારે જન્મેલા, એક કુશળતા લાવે, બીજું દુઃખ દૂર કરે. "પવન, ઉપચાર લાવો; પવન, દુઃખ દૂર કરો; તમે સર્વજ્ઞ ઉપચારક છો, દેવદૂત તરીકે આવો." "દેવતાઓ, મરૂતગણ અને સર્વ પ્રાણીઓ આ મનુષ્યનું રક્ષણ કરે, જેથી તે નિરાપદ રહે." "હું આશીર્વાદ અને સુરક્ષા સાથે આવ્યો છું; હું તાકાત લાવું છું, રોગ દૂર કરું છું." "મારો હાથ શુભ છે, આ હાથ વધુ શુભ છે; આ સર્વજ્ઞ ઉપચારક છે, શુભ સ્પર્શ છે." બંને હાથથી, દસ આંગળીઓથી, ભાષા ચલાવતી જીભથી, આરોગ્ય લાવતાં હાથથી, અમે તમને સ્પર્શ કરીએ છીએ." આ રીતે ઋષિઓ ઔષધિ, શંખ, વૃષભ, અનડૂહા અને દેવશક્તિઓના મહાત્મ્યને વર્ણવે છે, ઉપચાર, રક્ષણ અને પુણ્યલોક પ્રાપ્ત કરવા માટે શ્રદ્ધાપૂર્વક પ્રાર્થના કરે છે.