સમયના વિષયમાં ઋષિઓએ જે દર્શન કર્યું છે, તે અદ્ભુત રીતે વર્ણવાયું છે. તેઓ કહે છે કે, સમયના શિર પર પૂર્ણ ઘડો મૂકવામાં આવ્યો છે—સમય અનેક રૂપોમાં વિહરે છે, અને એ જ સમગ્ર જગતને ચલાવે છે. લોકો તેને સર્વોચ્ચ આકાશ, પરમ સ્વર્ગ તરીકે ઓળખે છે. સમય પોતે બધા લોકોને ધારણ કરે છે, બધામાં ફરતો રહે છે; એ જ આ લોકનો પિતા અને પુત્ર પણ બનેલો છે. તેથી, એ કરતાં વધુ તેજસ્વી બીજું કંઈ નથી. આ આકાશ અને ધરતી સમયમાંથી જ ઉત્પન્ન થયા છે. ભૂતકાળ, ભવિષ્ય અને બધા કર્મો સમયમાં જ સ્થિર છે. સમય દ્વારા જ સર્વ પ્રાણી ઉત્પન્ન થયા છે; સમયમાં જ સૂર્ય જ્વલંતો રહે છે, અને દરેક જીવ સમયમાં જ રહે છે. આંખ પણ સમયથી જ જુએ છે. મન, શ્વાસ અને નામ—all are in Time. જ્યારે સમય આવે છે, ત્યારે બધા જીવ આનંદિત થાય છે. તપ, મહત્તા અને સંકલિત બ્રહ્મ—all are in Time. સમય સર્વનો અધિપતિ છે, અને એ જ પ્રજાપતિનો પિતા પણ થયો છે. બધું સમયથી ચાલે છે, બધું સમયથી જન્મે છે, બધું સમયમાં સ્થિર છે. સમય બ્રહ્મ બનીને પરમેશ્વરનું પણ આધાર બની જાય છે. પ્રાચીનકાળમાં પણ, સમય દ્વારા જ સર્વ પ્રાણીઓ અને પ્રજાપતિ ઉત્પન્ન થયા. કશ્યપ પોતે પણ સમયમાંથી જ જન્મે છે, અને તપ પણ સમયમાંથી જ આવે છે. જળ, બ્રહ્મ, તપ અને દિશાઓ—all arise from Time. સૂર્ય સમયથી જ ઉગે છે અને સમયમાં જ અસ્ત થાય છે. પવન સમયથી જ વેગ પામે છે, ધરતી પણ સમયથી જ સ્થિર રહે છે, અને આ વિશાળ આકાશ પણ સમયથી જ સ્થાયી છે. સમયથી જ ભૂત અને ભવિષ્ય જન્મે છે—ઋચા અને યજુસ પણ સમયમાંથી જ પ્રગટ થાય છે. યજ્ઞ પણ સમય દ્વારા જ ગોઠવાયો છે, દેવતાઓને તેમનો અમર ભાગ સમયથી જ મળે છે. ગંધર્વો, અપ્સરાઓ અને બધા લોક પણ સમયમાં જ સ્થિર છે. અંગિરસ અને અથર્વન, આ જગત અને સર્વોચ્ચ જગત—all are upheld by Time. સમય, બ્રહ્મનો સહારો લઈને, સર્વ લોક પર વિજય પ્રાપ્ત કરે છે અને આગળ વધે છે. દરેક રાત્રિ, એક અવિરત યાત્રા કરનારને લઈને, ઘોડાની જેમ ઊભી રહે છે—તેને ઘાસ મળે છે. અમને ધન અને અન્નમાં આનંદ મળે—હે અગ્નિ, અમારા ઘરમાં કોઈ નુકસાન ન થાય. પવન, તારી ધનદાયી તીર તારે જ રહે—તેના દ્વારા અમને કૃપા પ્રાપ્ત થાય. સવારે અને સાંજે, અગ્નિ ઘરના અધિપતિ અને શુભ મન આપનાર બને; તું ધન આપનાર છે, અમને સમૃદ્ધિ આપ, જેથી અમે તારા ઉપાસક સ્વસ્થ રહી શકીએ. હું ક્યારેય બળેલા અન્નની પાછળનો ભક્ષક ન બનું—ખાદ્યના દેવ, અન્નના સ્વામી, રુદ્ર અને અગ્નિને નમન. સભા, મારી સભાની રક્ષા કર; સભ્યોએ પણ સભાની રક્ષા કરવી. હે ઇન્દ્ર, તું સર્વ જીવમાં વ્યાપ્ત છે; હે અગ્નિ, દિન પ્રતિદિન તું માપેલા ભાગ લાવતો ઘોડાની જેમ ઊભો છે. યમના લોકમાંથી તું ઉદ્ભવ્યો છે, હે જ્ઞાની, તું મરણાંતોને જોડે છે; તું એકલો રથ લઈને યાત્રા કરે છે, ઊંઘને મહાનની ગર્ભમાં માપે છે. શરૂઆતમાં બંધનકર્તાએ તને જોયો, દિવસના જન્મ પહેલાં, પછી ઊંઘના મધ્યમાં તું ઉદ્ભવ્યો, તારો સ્વરૂપ વૈદ્યોથી છુપાવ્યું. મહાન ગાયે મહાનોથી દેવોમાં પાછું વળવું ઇચ્છ્યું, મહત્તા માટે; એ ઊંઘને ત્રેઇત્રીસ દેવોએ અધિપતિ બનાવ્યો. પૂર્વજો કે દેવો પણ જાણતા નથી, જેમાં મંત્રોચ્ચારક વચ્ચે ફરતો રહે છે; પુરુષો અને આદિત્યો, વરુણ દ્વારા શીખવાયેલા, ત્રિતામાં ઊંઘને સિદ્ધિ માટે મૂકી. જેનું દુઃખદાયક ભાગ દુષ્ટોએ વહેંચ્યું, સારા લોકોએ નિદ્રાહીન રહીને કલ્યાણમય જીવન મેળવ્યું; તું પરમ બંધનમાં આનંદ છે, દુઃખી મનથી જન્મેલો. અમે તારા સર્વ પૂર્વ જન્મોને જાણીએ છીએ, હે ઊંઘ, તું અહીં અધિપતિ છે; અમને કીર્તિ માટે રક્ષા કર, દુશ્મનોને દૂર હંકાર. જેમ ભાગ, ખુર, દેવું—all are joined, તેમ અમે બધા દુષ્ક સ્વપ્નોને જોડીએ છીએ. રાજાઓ, દેવું આપનારા, કોઢ—all are joined; જે દુષ્ક સ્વપ્ન અમારામાં છે, એ દૂર થાઓ, હે નિર્દોષ. હે દેવીઓના પત્નીઓના ગર્ભ, યમનો હાથ, શુભ સ્વપ્ન—મારું દુષ્ક દૂર થાઓ; હું ક્યારેય ઘુવડ કે કાળી ચકલીનો સામનો ન કરું. અમે તને ઓળખીએ છીએ, હે સ્વપ્ન; તું સ્વપ્ન-ઘોડા જેવો છે, શરીર-ઘોડા જેવો છે—હું તને દૂર હંકારું છું. અમારાથી, અમારા ગાયથી, અમારા ઘરથી, જે દુષ્ક સ્વપ્ન, દેવોનું કે પિતૃઓનું, તે બધું દૂર થાઓ. જે દેવોનું છે, પિતૃઓને પ્રિય છે, તે અમાથી હાર જેવી રીતે છૂટે; બધા દુષ્ક સ્વપ્નો અને અશુદ્ધિઓ અમેથી દૂર થાઓ, જેમ નવ રત્ન દૂર થાય છે; બધા દુષ્ક સ્વપ્નો દુશ્મન પાસે જાઓ. ઘીનો હવન દેવો સાથે જોડાય છે, અને એક વર્ષ સુધી વધે છે. અમારું શ્રવણ, દૃષ્ટિ, શ્વાસ અખંડિત રહે; અમારો આયુષ્ય અને તેજ અખંડિત રહે. શ્વાસ અમને મળે, શ્વાસ અમને બોલાવે—અમે શ્વાસને આહ્વાન કરીએ છીએ. તેજ પૃથ્વી અને અંતરિક્ષમાં વ્યાપ્ત છે; સોમ અને બૃહસ્પતિ તેજ આપે છે. આકાશ અને ધરતી તેજ એકત્ર કરે છે; તેજ લઈને અમે પૃથ્વી પર ચાલીએ. ગાયો યશ માટે પશુપતિ પાસે જાય છે; યશ લઈને અમે પૃથ્વી પર ચાલીએ. પશુશાળાઓ બનાવો, કારણ કે તમારા નેતાઓ મનુષ્ય છે; પહોળા અને મજબૂત કવચ સવો, મજબૂત લોખંડના કિલ્લા બનાવો; તમારા સુંદર પાત્રો તૂટી ન જાય. વાણીને મોંમાં, શ્રવણને કાનમાં, મનથી આંખ અને યજ્ઞના સ્ત્રોતને અર્પણ કરું છું. દેવો, શુભ ભાવથી, સર્વસૃષ્ટિકર્તા દ્વારા વિસ્તૃત આ યજ્ઞમાં આવો. દેવોના પૂજારી, યજ્ઞયોગ્ય, જેમને હવન અને ભાગ મળે છે—એ બધા દેવો, પત્નીઓ સાથે, આ યજ્ઞમાં આવો અને બળમાં આનંદ કરો. હે અગ્નિ, તું દેવો અને મનુષ્યોમાં વ્રતનો રક્ષક છે; તું યજ્ઞમાં સ્તુતિને લાયક છે. જો અમે તમારાં વ્રતો ભાંગ્યાં હોય, જાણતા કે અજાણતા, તો સર્વજ્ઞ અગ્નિ અમને પૂર્ણ બનાવે—અને સોમ, જે બ્રહ્મમાં પ્રવેશી ગયો છે. અમે દેવમાર્ગે ચાલ્યા છીએ; જેટલું શકય છે, એટલું અનુસરો છીએ. અગ્નિ, જ્ઞાતા, યજ્ઞકર્તા, પ્રજ્વલક અને પુરોહિત છે; તે ઋતુઓ ગોઠવે છે. મારી વાણી મોંમાં રહે, શ્વાસ નાકમાં, દૃષ્ટિ આંખોમાં, શ્રવણ કાનમાં. મારા વાળ કાળાં અને દાંત અખંડિત રહે; મારી બાહુઓમાં મહાન બળ રહે. આ રીતે, ઋષિઓએ સમય, દેવો, યજ્ઞ, ઊંઘ, સ્વપ્ન અને જીવનના વિવિધ પાસાઓનું ગૌરવપૂર્વક અને ભક્તિભાવથી વર્ણન કર્યું છે—જેમાં સર્વનું આધાર, સર્વનું કલ્યાણ અને સર્વની રક્ષા છુપાયેલી છે.