એક સમયે, મહાન વ્રાત્યના વિવિધ પ્રાણો અને અંગો વિશે વૈદિક ઋષિઓએ અનોખી દૃષ્ટિ આપી હતી. વ્રાત્યના ચોથા પ્રાણનું નામ વિભૂ હતું, જે પવમાન છે. પાંચમો પ્રાણ, યોનિ નામે ઓળખાય છે, તે જલરૂપ છે—એ જળો છે. છઠ્ઠો પ્રાણ, પ્રિય, એ પશુઓ છે; અને સાતમો, અપરિમિત, એ સર્વ જીવો છે. પછી, વ્રાત્યના પ્રથમ અપાનને પૂર્ણિમા કહે છે. બીજું અપાન અષ્ટકા છે. ત્રીજું અપાન સામાવાસ્યા છે. ચોથું અપાન શ્રદ્ધા છે. પછી, વ્રાત્યના પગલાંની વાત આવે છે—પાંચમું પગલું સંસ્કાર છે, છઠ્ઠું યજ્ઞરૂપ છે, અને સાતમું પગલું દાનરૂપ છે. વ્રાત્યના પ્રથમ શ્વાસથી પૃથ્વી પ્રગટે છે, બીજું શ્વાસ અંતરિક્ષ છે, ત્રીજું શ્વાસ દ્યૌલોક છે. ચોથું શ્વાસ તારાઓ છે. પાંચમું શ્વાસ ઋતુઓ છે, છઠ્ઠું શ્વાસ કાળખંડો છે, અને સાતમું શ્વાસ વર્ષ છે. દેવતાઓ એક જ ધ્યેયમાં ભટકે છે; ઋતુઓ વર્ષને અનુસરે છે અને એ જ વ્રાત્યને પણ અનુસરે છે. જ્યારે તેઓ સૂર્યમાં પ્રવેશ કરે છે, અમાવાસ્યા અને પૂર્ણિમાના સમયે, ત્યારે એ જ તેમનું અમરત્વ છે—અર્થાત્, યજ્ઞરૂપ અર્પણ. એ વ્રાત્યના દાયાં આંખ સૂર્ય છે, ડાબી આંખ ચંદ્ર છે. દાયું કાન અગ્નિ છે, ડાબું કાન પવમાન છે. દિવસ અને રાત એના નાસિકા છે; દિતિ અને અદિતિ એના કપાળ છે; વર્ષ એનું મસ્તક છે. દિવસે વ્રાત્ય પશ્ચિમ તરફ મુખ કરે છે, અને રાત્રે પૂર્વ તરફ. વ્રાત્યને નમન. પછી, જળોના વાછરડા મુક્ત થયાં, દેવતાના અગ્નિઓ પણ મુક્ત થયાં. તોડવું, ઘેરી લેવું, પીસી નાખવું અને સંપૂર્ણ વિનાશ કરવું—આ શક્તિઓ કાર્યરત છે. વિનાશક, મન ચોરનાર, ખોદનાર, દહન કરનાર, પોતાને બગાડનાર અને શરીરને બગાડનાર—આ બધું તત્વ છે. હું આ અંધકારને મોકલું છું—એ મારે ઉપર આવવું નહીં જોઈએ. આ અંધકાર, અમે તેને તેના ઉપર મોકલીએ છીએ, જે અમારો દ્વેષી છે અથવા જેને અમારે મન દુઃખ છે. હું જળના કિનારે ઊભો છું અને તમને મહાસાગર તરફ મોકલું છું. જે જળમાં અગ્નિ છે, તેના માટે હું વિનાશક, ખોદનાર, શરીર બગાડનારને મોકલું છું. જે અગ્નિ જળમાં પ્રવેશી ગયો છે, એ જ એ છે; તમારી વચ્ચે જે ભયાનક છે, એ જ એ છે. ઇન્દ્રની શક્તિથી તે છાંટે. હે જળો, શત્રુને અમથી દૂર હટાવો. અમારો દોષ દૂર કરો, દુષિત સ્વપ્નો દૂર કરો. હે જળો, શ્રેષ્ઠ દૃષ્ટિથી અમને જુઓ; શ્રેષ્ઠ સ્પર્શથી અમારા ચામડીને સ્પર્શો. અમે જળમાં વસતા કલ્યાણકારી અગ્નિઓને પ્રાર્થના કરીએ છીએ; દેવીઓ અમને શક્તિ અને તેજ આપો. અને અંતે, વાણી હંમેશા અહિંસક, શક્તિમય અને મીઠી રહે—એવી પ્રાર્થના કરીએ.