અથર્વવેદના આ પાવન મંત્રોમાં એક અદભુત રહસ્યમય વાર્તા પ્રગટે છે. સર્વપ્રથમ, વિવિધ યજ્ઞોનું વર્ણન આવે છે—રાજસૂય, વાજપેય, અગ્નિષ્ટોમ અને અન્ય મહાન યજ્ઞો, અર્ક, અશ્વમેધ, અને જીવંત બર્હિષ્—all these are said to be gathered in the "શેષ" (remnant), which is described as most intoxicating and powerful. આગ્નિ સ્થાપના, દીક્ષા અને ઇચ્છિત છંદો, ભૂલાયેલી યજ્ઞવિધિઓ અને સત્ર—all are collected and reside in this same remainder. અગ્નિહોત્ર, શ્રદ્ધા, વષટ્કાર, વ્રત, તપસ્યા, દક્ષિણ દાન અને પુણ્ય—all these too are found in the remainder. એકરાત્રિય, દ્વિરાત્રિય, તુરિય, પુનરાવૃત્ત અને ઉક્ત્ય યજ્ઞો, વણાયેલા અને ગોઠવાયેલા—all the atoms of sacrifice are known in this remainder. ચતુરાત્ર, પંચરાત્ર, ષડરાત્ર, સોળ અને સાત રાત્રિના યજ્ઞ—all these, established in અમરત્વ, are born from the remainder. પ્રતીહાર, નિષ્ક્રમણ, સર્વવિજયી, વિજયી, સાધન અને અતિરાત્ર, દ્વાદશાહ યજ્ઞ—all are contained in the remainder and in the self. સત્ય, વિનમ્રતા, સુરક્ષા, હોમ, અમરત્વ, બળ—આ બધું પણ શેષમાં સ્થિત છે, જ્યાં સર્વ ઇચ્છાઓ પૂર્ણ થઈ શાંતિ પામે છે. નવ ખંડો અને મહાસાગરો, આકાશમાં શેષમાં સ્થિત છે; જેમ સૂર્ય પ્રકાશે છે, તેમ દિવસ અને રાત્રિ પણ શેષમાં અને સ્વમાં રહેલા છે. હોમ, સંક્રાંતિ અને ગુપ્ત યજ્ઞો—all are borne by the bearer, the remainder, who is the father of creation. પિતા, સર્જક, શેષ, શ્વાસ, પૌત્ર, પિતામહ—આ સર્વ એક જ સ્વરૂપે, સર્વના ઈશ્વર, અજય અને પૃથ્વીના વૃષભ તરીકે નિવાસ કરે છે. ઋત, સત્ય, તપ, સ્વારાજ્ય, પ્રયત્ન, ધર્મ અને કર્મ—ભૂતકાળ અને ભવિષ્ય, તેજ, ભાગ્ય—all are present in the remainder, the vigor, the fortune, and strength within strength. પૂર્ણતા, તેજ, સંકલ્પ, અધિકાર, શાસન, ઋતુઓ, વર્ષ—all reside in the remainder along with ઈડા, આજ્ઞા, પાત્રો અને હોમ. ચાર ઋત્વિજ, હોદા, ચાતુર્માસ્ય, ઘોષણા—યજ્ઞ, કર્મકાંડ, પશુબંધન—all desired offerings are in the remainder. અર્ધમાસ, માસ, ઋતુઓ—all are in the remainder; ગર્જના, પાણી, વીજળી, ધરતી—these too are contained within it. કંકર, રેત, પથ્થર, ઔષધિઓ, વનસ્પતિ, ઘાસ, મેઘ, વીજળી, વરસાદ—all are gathered in the remainder. સિદ્ધિ, પ્રાપ્તિ, પૂર્ણતા, વ્યાપ્તિ, મહાનતા, વૃદ્ધિ, અતિપ્રાપ્તિ, સમૃદ્ધિ—all that is placed, deposited, or beneficial is in the remainder. જે કંઈ શ્વાસે છે, જોઈ શકે છે, સર્વ જીવ, દેવતાઓ—all are born from the remainder and abide in heaven. ઋચા, સામગાન, છંદ, પ્રાચીન જ્ઞાન અને યજુર—all are born from the remainder, as are the gods in heaven. શ્વાસ, નિઃશ્વાસ, દૃષ્ટિ, શ્રવણ, ક્ષર અને અક્ષર—all originate from the remainder. આનંદ, સુખ, હર્ષ—all are born from the remainder. દેવતાઓ, પિતૃઓ, મનુષ્યો, ગંધર્વો અને અપ્સરાઓ—all emerge from the remainder. પછી એક દૈવી વાર્તા આરંભે છે: જ્યારે ક્રોધથી ઈચ્છાનું ઘર ઊભું થયું, ત્યારે તેની પત્ની ઉત્પન્ન થઈ. કોણ સંતાન હતા? કોણ શ્રેષ્ઠ બન્યા? કોણે વરિષ્ઠતા પ્રાપ્ત કરી? મહાસાગરમાં તપ અને કર્મ હતા; એ જ સંતાન, એ જ શ્રેષ્ઠ હતા. બ્રહ્મા એમાં વરિષ્ઠ અને શ્રેષ્ઠ થયા. દસ દેવતાઓ સાથે જન્મ્યા—જે કોઈ તેમને જાણે છે, તે મહાનતાનું ઘોષણ કરી શકે છે. શ્વાસ, નિઃશ્વાસ, દૃષ્ટિ, શ્રવણ, ક્ષર અને અક્ષર, ઉર્ધ્વશ્વાસ, વાણી અને મન—all brought forth intention. ઋતુઓ તો હજી જન્મ્યા નહોતા; પછી સર્જક, બૃહસ્પતિ, ઈન્દ્ર, અગ્નિ, અશ્વિનીકુમારો—all pondered whom to worship as eldest. મહાસાગરમાં તપ અને કર્મ હતાં; તપ તો કર્મમાંથી જન્મ્યું—તેને જ વરિષ્ઠ તરીકે પૂજાયું. જે ભૂતપૂર્વ પૃથ્વી સર્જકો જાણે છે, તેનો નામ જાણનાર જ પ્રાચીન વિદ્વાન કહેવાય. ઈન્દ્ર, સોમ, અગ્નિ, ત્વષ્ટા, ધાતા—ક્યાંથી જન્મ્યા? ઈન્દ્રમાંથી ઈન્દ્ર, સોમમાંથી સોમ, અગ્નિમાથી અગ્નિ, ત્વષ્ટા અને ધાતા પણ પોતપોતામાંથી જન્મ્યા. આ દસ પૂર્વજ દેવતાઓએ જગત પોતાના પુત્રોને આપ્યું; હવે તેઓ કયા લોકમાં નિવાસ કરે છે? જ્યારે તેણે વાળ, હાડકાં, સ્નાયુ, માંસ, મજ્જા—all organs—એકત્ર કરીને શરીર બનાવ્યું, તે પછી કયા લોકમાં પ્રવેશ કર્યો? વાળ, સ્નાયુ, હાડકાં—all were gathered; limbs, joints, marrow, flesh—who brought and assembled all these? સંચિક દેવતાઓએ સર્વ સામગ્રી એકત્ર કરી અને મૃત્યુમાન મનુષ્યમાં પ્રવેશ કર્યો. જાંઘ, પગ, હાડકાં, માથું, હાથ, મોઢું, પીઠ, પાંજરા, બાજુ—all were arranged together. માથું, હાથ, મોઢું, જીભ, ગળું, જડબાં—બધાને ચામડીથી ઢાંકી, પૃથ્વીએ તેમને જોડ્યા. આ રીતે બંધાયેલું શરીર, વિશાળ રૂપ ધારણ કરીને, આજે જેમ તેજસ્વી દેખાય છે—તેમાં રંગ કોણે લાવ્યો? સર્વ દેવતાઓએ તેનું અન્વેષણ કર્યું; વિવેકવતી દુલ્હન, શક્તિની પત્નીએ તેમાં રંગ લાવ્યો. જ્યારે ત્વષ્ટાએ વિભાજન કર્યું, પિતા ત્વષ્ટા અને ત્યારબાદના—all made a dwelling, and the gods entered mortal man. નિદ્રા, તંદ્રા, ક્ષય, પાપ—આ દેવીઓના નામ છે; વૃદ્ધાવસ્થા, ટકટકાપણું, શ્વેતકેશ—all entered the body. આ રીતે, સર્વ સૃષ્ટિ, યજ્ઞ, દેવતા, મનુષ્ય અને સર્વ તત્વો—શેષ, તે દૈવી અવશેષમાંથી, સર્વત્ર પ્રસરી રહેલા, સર્વનું મૂળ અને આધાર રૂપે, પ્રગટ થયા.