જે પુરુષ આ રીતે જાણે છે, તે જ્ઞાનીઓમાં સર્વોચ્ચ બની જાય છે; તે શ્વાસને નિયંત્રિત કરે છે. પણ તે માત્ર શ્વાસને રોકતો નથી—એટલું જ નહીં, તે બધા જીવોથી વધુ જીવે છે. છતાં, એ પણ આખા જીવોથી લાંબું નથી જીવતો, કારણ કે એક સમયે શ્વાસ તેને છોડીને વૃદ્ધાવસ્થામાં લઈ જાય છે. શ્વાસને વંદન છે—જેના દ્વારા આખું જગત નિયંત્રિત થાય છે, જે સર્વ જીવનો સ્વામી છે, જેમાં સર્વ કંઈ સ્થિત છે. હે શ્વાસ, તું ગર્જન કરનાર છે, તને વંદન; તું ગમકાવનાર છે, તને વંદન; તું વીજળી સમાન છે, તને વંદન; તું વરસાદરૂપ છે, તને વંદન. જ્યારે શ્વાસ ગર્જના સાથે વનસ્પતિઓને ઊજાગર કરે છે, ત્યારે વનસ્પતિઓ વિકાસ પામે છે, ફળે છે અને અનેક પ્રજાઓ જન્મે છે. ઋતુઓના આગમન સમયે જ્યારે શ્વાસ વનસ્પતિઓને ઉદ્ભવાવે છે, ત્યારે બધા આનંદિત થાય છે; પૃથ્વી પર જે કઈ છે તે આનંદ અનુભવે છે. જ્યારે શ્વાસ પૃથ્વી પર વરસાદ વરસાવે છે, ત્યારે પશુઓ આનંદિત થાય છે; ખરેખર, એ સમયે મહાનતા આપણને પ્રાપ્ત થાય છે. વનસ્પતિઓ, જે પૂરતી સિંચાઈથી પોષાય છે, તે શ્વાસ સાથે ઉદ્ભવે છે; ખરેખર, પ્રાણ આપણા માટે સૌથી પ્રિય સાથી છે—સર્વે માટે સુગંધિત થાઓ. હે શ્વાસ, તું આવે ત્યારે વંદન, જાય ત્યારે વંદન; ઊભા હોય ત્યારે અને બેઠા હોય ત્યારે પણ તને વંદન. હે શ્વાસ, તું શ્વાસ અંદર ખેંચે ત્યારે, બહાર છોડે ત્યારે, બહાર જાય ત્યારે, અંદર જાય ત્યારે—દરેક રીતે તને વંદન. હે પ્રાણ, તું જે રૂપે અતિપ્રિય છે, જે તારો સર્વોત્તમ સ્વરૂપ છે, અને જે તારો ઉપચાર છે—એ અમને જીવન માટે આપ. શ્વાસ સંતાનને અનુસરે છે, જેમ પિતા પોતાના પ્રિય પુત્રને પોષે છે; શ્વાસ ખરેખર સર્વનો સ્વામી છે—જે શ્વાસ લે છે અને જે નથી લેતું. શ્વાસ મૃત્યુ છે, શ્વાસ રોગ છે; દેવતાઓ પણ શ્વાસની પૂજા કરે છે; શ્વાસ જ સત્ય બોલનારને સર્વોચ્ચ લોકમાં સ્થાપિત કરે છે. શ્વાસ રાજા છે, માર્ગદર્શક છે; સર્વે તેની પૂજા કરે છે; તેને જ સૂર્ય અને ચંદ્ર કહેવામાં આવે છે, તેને જ પ્રજાપતિ કહે છે. શ્વાસ અને નિશ્વાસને ચોખા અને જ્વાર કહે છે; જ્વારમાં શ્વાસ સ્થિત છે, નિશ્વાસને ચોખા કહેવાય છે. જે વિદ્યાર્થી બ્રહ્મવિદ્યા અભ્યાસ કરે છે, તે પૃથ્વી અને સ્વર્ગમાં વિહરે છે; તેમાં દેવતાઓ મનથી એક થાય છે. તે પૃથ્વી અને આકાશને ધારણ કરે છે, અને તપથી પોતાના ગુરુને પોષે છે. પિતૃઓ, દેવતાઓ અને બધા દેવો અલગથી એ વિદ્યાથીને અનુસરે છે; ગાંધીર્વો, ત્રેત્રીસ અને છ હજાર—all follow him; તે તપથી દેવતાઓને પોષે છે. ગુરુ, વિદ્યાર્થીને દીક્ષા આપે છે અને તેને ગર્ભમાં ધરાવે છે; ત્રણ રાત સુધી તેને પોતાનામાં રાખે છે, અને જ્યારે તે જન્મે છે, ત્યારે દેવતાઓ તેને જોવા આવે છે. સમિધ પૃથ્વી છે, બીજું આકાશ છે, અને વાયુમંડળમાં સમિધ છે; વિદ્યાર્થી સમિધ, કમરપટ્ટો અને પ્રયત્નથી તપ કરીને લોકને પોષે છે. વિદ્યાર્થી, બ્રહ્મમાંથી પ્રથમ જન્મે છે, યજ્ઞોપવિત ધારણ કરે છે, તપથી ઊભો થાય છે; એમાંથી બ્રાહ્મણ, બ્રહ્મા અને બધા દેવો અમરતા સાથે જન્મે છે. સમિધ સાથે પ્રજ્વલિત, કાળી વસ્ત્રધારી, દીક્ષિત, લાંબા વાળવાળો વિદ્યાર્થી એક જ ક્ષણે પૂર્વ સમુદ્રથી આગળના સમુદ્ર સુધી જાય છે, અને બધા લોકને પકડી લે છે. વિદ્યાર્થી જ્ઞાન, જળ, જગત, પ્રજાપતિ, પરમેશ્વર અને રાજાને ઉત્પન્ન કરે છે; અમરતા રૂપ ગર્ભ બની, ઇન્દ્ર બની, દૈત્યોને જીતે છે. ગુરુએ આ વિશાળ પૃથ્વી અને આકાશ રચ્યા છે; વિદ્યાર્થી તપથી તેને રક્ષે છે; તેમાં દેવતાઓ મનથી એક થાય છે. વિદ્યાર્થી, ભિક્ષુક બની, પૃથ્વી અને આકાશને પ્રથમ ગ્રહણ કરે છે; પછી સમિધથી પૂજા કરે છે—આ બધામાં સર્વ લોક સ્થાપિત છે. એક નજીક છે, બીજું દૂર છે, સર્વોચ્ચ સ્વર્ગમાં ગુપ્ત છે—આ બે ખજાના બ્રાહ્મણમાં સ્થિત છે; વિદ્યાર્થી તપથી તેને રક્ષે છે, અને બ્રહ્મજ્ઞાની તેને પોતાનું બનાવે છે. અહીં બે અગ્નિ છે: એક અહીંથી આવે છે, બીજું પૃથ્વીથી, આકાશના મધ્યમાં એક થાય છે; તેમની કિરણો એમાં સ્થિર છે; વિદ્યાર્થી તપથી એમાં સ્થિર હોય છે. ગર્જના, વીજળી, લાલ રંગ, સફેદ જ્વાળાઓ અને લાંબી જિહ્વાવાળો અગ્નિ પૃથ્વીને પકડી લે છે; વિદ્યાર્થી શિખરે બીજ વાવે છે; એથી પૃથ્વીના ચાર દિશાઓ જીવંત થાય છે. વિદ્યાર્થી અગ્નિ, સૂર્ય, ચંદ્ર, વાયુમાં સમિધ મૂકે છે; તેમની જ્વાળાઓ અલગ-અલગ ચાલે છે, મળીને વહે છે; એમાંથી મનુષ્ય ઘી, વરસાદ અને જળ મેળવે છે. ગુરુ મૃત્યુ, વરુણ, સોમ, વનસ્પતિ અને દૂધ છે; વાદળો જીવ છે; આ બધાથી પ્રકાશથી ભરેલો જગત સ્થિર છે. ગૃહમાં ગુરુ શુદ્ધ ઘી બનાવે છે; વરુણ બની, જે કંઈ ઇચ્છે છે, તે વિદ્યાર્થી પોતાના આત્માને અર્પણ કરે છે. ગુરુ જ વિદ્યાર્થી છે; વિદ્યાર્થી જ પ્રજાપતિ છે; પ્રજાપતિ પ્રકાશિત થાય છે; રાજા ઈન્દ્ર બને છે, સ્વામી બને છે. વિદ્યાર્થીની તપશ્ચર્યા અને નિયમથી રાજા રાજ્યની રક્ષા કરે છે; ગુરુ પણ વિદ્યાર્થીની તપશ્ચર્યા દ્વારા વિદ્યાર્થી શોધે છે. વિદ્યાર્થીની તપશ્ચર્યા દ્વારા કન્યા પતિ મેળવે છે; વાછરડો ઘાસ શોધે છે, ઘોડો ચારો ઈચ્છે છે. વિદ્યાર્થીની તપશ્ચર્યા અને નિયમથી દેવોએ મૃત્યુને દૂર કર્યું; ઇન્દ્રે પણ એથી દેવોને પ્રકાશથી ભરેલો લોક આપ્યો. વનસ્પતિઓ, ભૂતકાળ અને ભવિષ્ય, દિવસ-રાત, વૃક્ષો, વર્ષ અને ઋતુ—all are born from the student. પૃથ્વી અને આકાશના પ્રાણી, જંગલી અને ગૃહસ્થ, પંખીવાળા અને વગર પંખીવાળા—all are born from the student. પ્રજાપતિના સર્વે જીવ તેમની અંદર પ્રાણ ધારે છે; આ બધાને વિદ્યાર્થી ભરી રાખે છે અને બ્રહ્મા તેમને રક્ષે છે. આ સર્વોચ્ચ દેવતા છે, અપ્રાપ્ય, પ્રકાશમાન; એમાંથી દેવો, અમરઓ અને બ્રાહ્મણ—all are born; બ્રહ્મા સૌથી જૂનો છે. વિદ્યાર્થી તેજસ્વી બ્રહ્માને ધારણ કરે છે; તેમાં બધા દેવો એકત્ર થાય છે; એ અંદર-બહારનો શ્વાસ, પ્રસારિત શ્વાસ, વાણી, મન, હૃદય, બ્રહ્મા અને જ્ઞાન ઉત્પન્ન કરે છે.