એક સમયે મહાન ઋષિએ ભગવાન સ્કંભ વિશે જિજ્ઞાસા કરી—કયો દેવ છે એ, જેમનું મુખ બ્રહ્મા છે, જેમની જીભ મધુર છે, જેમનું ચિત્ત વિરાટ છે? એમાંથી જ ઋચાઓ અને યજુર્ મંત્રો પ્રગટ થયા, જેમના વાળ સામગાન છે, જેમનું મુખ અથર્વણ અને અંગિરસ છે—કયો દેવ છે એ સ્કંભ? લોકો એક એવી શાખાને સર્વોચ્ચ માને છે, જે મૂળથી રહિત છે, અને કેટલાક તો એ શાખાને જ સાચું માની પૂજતા રહે છે. પણ જ્યાં આદિત્ય, રુદ્ર અને વસુ દેવતા સ્થિત છે, જ્યાં ભૂત, ભૂવિષ્ય અને સર્વ લોક સ્થિત છે—એવો સ્કંભ કયો દેવ છે? ત્રેતીસ દેવતાઓ જે ખજાનાની હંમેશા રાખવાલી કરે છે, એ ખજાનો આજે કોણ જાણે છે? જ્યાં બ્રહ્મનજ્ઞ દેવતાઓ પ્રાચીન બ્રહ્માને પૂજે છે, જે કોઈ એમને સીધા જાણી શકે, એ બ્રહ્મનજ્ઞ કહેવાય. જે બૃહદ દેવતાઓ અસત્તાથી જન્મ્યા, લોકો કહે છે કે સ્કંભનું એક અંગ એ અસત્તા છે. જ્યાં સ્કંભે સંતાન ઉત્પન્ન કરીને પ્રાચીનને પૃથક કર્યું, લોકો એને સ્કંભનું પ્રાચીન અંગ માને છે. સ્કંભના અંગોમાં ત્રણત્રીસ દેવતાઓએ શરીર વિભાજિત કર્યું—કેટલાક બ્રહ્મનજ્ઞ એવા દેવતાઓને જાણે છે. લોકો સોનેરી અંડાને સર્વોચ્ચ, અપ્રતિમ માને છે—એ સોનું સ્કંભે પ્રથમ વિશ્વમાં વહાવ્યું. સ્કંભમાં જ બધા લોક, તપ, ઋત સ્થિત છે; સ્કંભ, હું તને સીધો ઓળખું છું—તારા અંદર ઈન્દ્ર, સર્વ સ્થિત છે. ઈન્દ્રમાં પણ લોક, તપ, ઋત છે; ઈન્દ્ર, હું તને સીધો ઓળખું છું—સ્કંભમાં બધું સ્થિર છે. પ્રાચીનકાળે, અનાદિએ, જ્યારે જન્મ ન થયો હતો, ત્યારે સ્કંભે નામને નામથી બોલાવ્યું; તે સમયે, સૂર્ય અને ઉષા સાથે, જ્યારે અજન્મા પ્રગટ થયો, તેણે અવાજનું સામ્રાજ્ય મેળવ્યું—જેની ઉપર કંઈ નથી. જેણે પૃથ્વી, વિશાળ અંતરિક્ષ અને ગર્ભ ધરાવ્યું, અને આકાશને માથું બનાવ્યું—તે પ્રાચીન બ્રહ્માને હું નમન કરું છું. જેમનું નેત્ર સૂર્ય છે, ચંદ્ર સતત નવાઈ પામે છે, અગ્નિને મુખ બનાવ્યું—તે પ્રાચીન બ્રહ્માને નમન. જેમનું શ્વાસ પવન છે, શ્વાસ-ઉશ્વાસ અંગિરસ છે, દિશાઓને જ્ઞાન બનાવ્યું—તે પ્રાચીન બ્રહ્માને નમન. સ્કંભે આકાશ અને પૃથ્વી, વિશાળ અંતરિક્ષ, છ દિશાઓ બધું ધારણ કર્યું—સ્કંભ સમગ્ર સૃષ્ટિમાં પ્રવેશી ગયો. જે પરિશ્રમ અને તપથી જન્મ્યો, સર્વ લોકમાં સમાન છે, અને સોમને બનાવ્યો—તે પ્રાચીન બ્રહ્માને નમન. પવન કેમ સ્થિર નથી થતો? મન કેમ આનંદ પામતું નથી? જળો, સત્ય શોધતી, કેમ ક્યારેય સ્થિર થતી નથી? વિશ્વના મધ્યમાં, તપમાં સ્થિત મહાન પ્રભુ, જલતલ પર, જેમના ઉપર બધા દેવતાઓ વૃક્ષની શાખાઓ જેવી સ્થિત છે—એવા પ્રભુને સમજો. જેનાં હાથ, પગ, વાણી, કાન અને આંખ દ્વારા દેવતાઓ હંમેશા અર્પણ કરે છે—એ માપી શકાય તેવા અને અપરિમિત સ્કંભ કોણ છે? જેથી અંધકાર દૂર થાય છે, દુષ્ટતા નાશ પામે છે, જેમાં ત્રણ પ્રકાશો છે—એ પ્રજાપતિમાં. જેને જળમાં ઉભેલા સોનેરી વાંસનો જ્ઞાન છે, એ જ પ્રજાપતિનો ગુપ્ત સ્વામી છે. અહીં બે યુવાન તારણું વણતા હોય છે, છ કિરણો વણાય છે; એક આગળ તાણે છે, બીજો એ કદી દૂર કરતો નથી, કે અંત સુધી પહોંચતો નથી. આ બે કીધા છે એમાં કયું શ્રેષ્ઠ છે, એ હું જાણતો નથી; મનુષ્ય એકને ગાય છે, અને એ જ સ્વર્ગમાં તેને ઊંચે ધારણ કરે છે. આ કિરણોએ આકાશને ધારણ કર્યું, સંગીત રચ્યું—બધું પવન માટે. જે સર્વ ભૂત, ભૂવિષ્યને ધારણ કરે છે, અને એકલ સ્વામી છે—તે પ્રાચીન બ્રહ્માને નમન. સ્કંભથી આ બધું સ્થિર છે: આકાશ-પૃથ્વી, શ્વાસે છે, મિંચકે છે, ચાલે છે, બધું સ્કંભ છે. ત્રણ સંતાન આગળ વધ્યાં, બીજાઓ ચારેય બાજુથી સૂર્યમાં પ્રવેશ્યા; વિશાળ એ એક, રાજ્યનું માપ, સોનેરી ઘોડીઓમાં પ્રવેશી ગયો. બાર આરા, એક ચકરું, ત્રણ ધુરા—આને કોણ સમજે? ત્યાં ત્રણસો સાઠ કીલા છે, સાઠ અડગ છે. હે સવિતા, જાણ, છ એકસાથે જન્મે છે, એક એકલો જન્મે છે; એમાં બધું એક થવા માંગે છે. સ્પષ્ટ પણ ગુપ્ત, પ્રાચીન, મહાન સ્થાન, ત્યાં બધું સ્થિત, ગતિશીલ, શ્વાસે છે, અને ટક્યું છે. એક ચકરું, એક કિનારો, હજાર આરા, આગળ-પછળ ફરે છે; એના અડધાથી આખી સૃષ્ટિ ઉત્પન્ન થઈ—બીજું અડધું ક્યાં ગયું? પાંચે ખેંચે છે, શ્રેષ્ઠ આગળ જાય છે; યોક જોડાય છે, અનુસરે છે; એનો માર્ગ અજ્ઞાત છે, ગયો નથી, જાય છે પણ દેખાતું નથી—એક નજીક નથી, બીજું દૂર નથી. કસોળી ઊભી છે, આધાર ઉપર; તેમાં મહિમા છે, અનેક રૂપો છે; ત્યાં સાત ઋષિઓ બેઠા, એ મહિમાના રક્ષક બન્યા. જે આગળ જોડાય છે, જે પાછળ, જે બાજુઓએ, અને દરેક તરફ—જેના દ્વારા યજ્ઞ આગળ વધે છે—એમાંથી કયું ઋચ છે? જે ચાલે છે, ઉડે છે, સ્થિર છે, શ્વાસે છે કે નહીં, મિંચકે છે, બને છે—એ સર્વ રૂપ ધરાવતી પૃથ્વી એ જ ધારણ કરે છે; મળીને, એ એકરૂપ થાય છે. અનંત, અનેક જગ્યાએ વિસ્તૃત, અપરિમિત, છતાં બધે સીમિત—એ સ્વર્ગનો રક્ષક, વિદ્વાન, ભૂત-ભવિષ્ય શોધે છે. પ્રજાપતિ ગર્ભમાં ગતિ કરે છે, અદૃશ્ય, પણ અનેક રૂપે જન્મે છે; એના અડધાથી આખી સૃષ્ટિ ઉત્પન્ન થઈ—બીજું અડધું કયું છે? એ જળને ઉપર લઈ જાય છે, જાણે પાત્રથી ખેંચી રહ્યું હોય; બધાએ એને આંખે જોયો, પણ મનથી બધા એને જાણતા નથી. આવી રીતે, સ્કંભ સર્વનું આધાર, સર્વનો આધાર અને રહસ્યમય સ્વરૂપ છે—જેમાં સર્વ લોક, સર્વ દેવતાઓ, સર્વ તત્વો સ્થિત છે; જે પ્રકાશ અને અંધકારને, તપ અને યજ્ઞને, સૂર્ય, ચંદ્ર, અગ્નિ, પવન, દિશાઓ, અને સૃષ્ટિના તમામ કણોને પોતામાં સમાવી રાખે છે—એ ભગવાન સ્કંભને, પ્રાચીન બ્રહ્માને, કાયમ કાયમ નમન.